Borstkanker en seksualiteit: intimiteit, seks en je lichaam opnieuw ontdekken

Borstkanker kan veel veranderen aan hoe je intimiteit en seks beleeft. Misschien heb je minder zin, voelt aanraking anders of doet vrijen pijn. Misschien verlang je juist naar nabijheid, maar weet je niet goed hoe je die kunt vinden. Wat je ervaart, verdient aandacht: tijdens de behandeling, daarna en ook wanneer je jaren later tegen veranderingen aanloopt. Er zijn mogelijkheden om klachten te behandelen en samen te onderzoeken wat nu goed voelt.

Als seksuoloog NVVS kijk ik, Astrid Kremers, naar de samenhang tussen je lichaam, gevoelens, omstandigheden en eventuele relatie. Daarbij neem ik jouw wensen als uitgangspunt. Ook mannen kunnen borstkanker krijgen en seksuele veranderingen ervaren. Dit artikel richt zich op vrouwen, met of zonder partner en ongeacht seksuele oriëntatie of relatievorm.

Seksualiteit na borstkanker is voor iedereen anders

Misschien was seks vóór de diagnose een belangrijk onderdeel van je leven. Misschien had je al klachten, weinig belangstelling voor seks of ingewikkelde ervaringen. Ook dat neem je mee. De vraag is daarom niet alleen wat borstkanker heeft veranderd, maar ook hoe je seksualiteit daarvoor beleefde en wat je nu mist of zou willen.

Intimiteit kan bestaan uit tegen elkaar aan liggen, een gesprek voeren, knuffelen of zoenen. Seks kan ook strelen, masturberen, orale seks of samen genieten van een vibrator zijn. Penetratie is één mogelijkheid. Je kunt zelf bepalen welke betekenis seksualiteit voor jou heeft. Een seksuologische behandeling houdt rekening met lichamelijke, psychologische, sociale en relationele factoren. 

Welke seksuele problemen kunnen voorkomen bij borstkanker?

Veelvoorkomende veranderingen zijn minder zin in seks, minder opgewonden worden, moeilijk of niet klaarkomen en pijn bij het vrijen. Ook het gevoel in je borst(en), tepels of littekens kan veranderen. Daarnaast kun je een verschil in verlangen ervaren met je partner. Deze klachten staan ook centraal in mijn presentatie over intimiteit na borstkanker.

Andere veranderingen kunnen hiermee samenhangen, zoals minder lubricatie, irritatie van de vulva en vagina, onzekerheid over je uiterlijk of moeite om tijdens aanraking te ontspannen. De vulva is de buitenkant van je geslachtsdelen, de vagina de binnenkant. Soms vermijd je aanraking omdat je bang bent voor pijn of verwachtingen.

Wat doen de behandelingen met je lichaam en seksleven?

Een borstoperatie en bestraling

Na een borstsparende operatie, borstamputatie of reconstructie kunnen uiterlijk en gevoel veranderen. Een plek kan doof, overgevoelig of pijnlijk zijn. Een borst die er na reconstructie vertrouwd uitziet, voelt niet vanzelf zoals vroeger. Bestraling van de borst kan eveneens het weefsel en de gevoeligheid beïnvloeden.

Als aanraking van je borsten eerder veel opwinding gaf, kan het missen daarvan verdriet oproepen. Dat vraagt om erkenning. Je kunt vervolgens verkennen welke andere aanrakingen prettig zijn. Je hoeft een litteken niet meteen aan te raken of te laten aanraken.

Chemotherapie en andere medicijnen

Chemotherapie kan vermoeidheid, misselijkheid en veranderingen in je uiterlijk veroorzaken. Soms raakt de werking van de eierstokken verstoord en ontstaan overgangsklachten. Het effect kan tijdelijk zijn of blijven. Ook doelgerichte behandelingen en andere medicatie kunnen indirect je seksuele mogelijkheden beïnvloeden. 

Sommige antidepressiva en andere medicijnen kunnen daarnaast invloed hebben op opwinding of klaarkomen. Bespreek mogelijke bijwerkingen met de voorschrijvend arts. Ik zou medicatie of de behandeling tegen borstkanker niet op eigen initiatief veranderen: samen met je arts kun je afwegen welke mogelijkheden er zijn. 

Antihormonale behandeling en de overgang

Bij hormoongevoelige borstkanker kun je endocriene, ook wel antihormonale, behandeling krijgen. Tamoxifen, aromataseremmers en medicijnen die de eierstokfunctie onderdrukken werken verschillend, maar kunnen allemaal seksuele klachten geven. Vooral een sterk verlaagd oestrogeenniveau kan gevolgen hebben voor het vaginale slijmvlies. 

Late gevolgen: ook jaren later verdient seksualiteit aandacht

Wanneer de intensieve behandeling voorbij is, kan je omgeving verwachten dat het gewone leven terugkeert. Toch kun je nog lang vermoeid zijn, pijn hebben of anders reageren op aanraking. Endocriene behandeling kan bovendien jarenlang doorgaan. Soms vallen seksuele veranderingen pas op wanneer er weer tijd en aandacht voor intimiteit ontstaat.

Langdurig onderzoek laat zien dat seksuele problemen bij een deel van de vrouwen aanhouden. Lichamelijke bijwerkingen, lichaamsbeeld, angst en somberheid hingen samen met seksueel functioneren en tevredenheid. Onderzoek beschrijft een specifieke onderzoeks groep en voorspelt niet hoe jouw herstel verloopt.

Blijf daarom bij controles benoemen wat je merkt, ook wanneer de diagnose jaren geleden was. Nieuwe pijn of andere lichamelijke veranderingen moet je laten beoordelen. Dat klachten vaker voorkomen, betekent niet dat je ze zonder onderzoek hoeft te accepteren.

Minder zin in seks: aandacht voor jouw rem en gas

Voor het begrijpen van verlangen en opwinding gebruik ik het rem- en gaspedaalmodel, gebaseerd op het Dual Control Model. Het gaspedaal staat voor stimulerende factoren. Het rempedaal voor factoren die opwinding afremmen. Beide systemen kunnen tegelijk actief zijn. 

Na borstkanker kunnen pijn, zorgen, vermoeidheid of het gevoel bekeken te worden je rem versterken. Ook gebrek aan privacy, een gespannen relatie of het idee dat seks moet lukken kan meespelen. Meer seksuele prikkels aanbieden helpt dan niet altijd. Eerst begrijpen wat je remt, kan meer ruimte geven.

Je gas kan reageren op iets anders dan vroeger: een ontspannen middag, een fantasie, een erotisch verhaal, een fijne geur of aanraking waarbij jij de regie hebt. Je hoeft niet vooraf al sterke zin te voelen om nieuwsgierig te zijn naar prettig contact. Verlangen kan soms tijdens dat contact ontstaan. Dat is iets anders dan jezelf over een grens heen duwen.

Vaginale atrofie, lubricatie en pijn zijn niet hetzelfde

Vaginale atrofie betekent dat het slijmvlies door oestrogeentekort dunner, kwetsbaarder en minder elastisch wordt. Je kunt irritatie, een branderig gevoel of pijn ervaren. Als ook de vulva en urinewegen klachten geven, spreken artsen over het genitourinaire syndroom van de menopauze, afgekort GSM. 

Lubricatie is het glibberig nat worden bij seksuele opwinding. Door meer doorbloeding ontstaat vocht via de vaginawand. Een veranderde hormonale situatie kan de lubricatie verminderen. Toch is een droog aanvoelend slijmvlies buiten seks iets anders dan weinig lubricatie tijdens seks. Beide kunnen tegelijk voorkomen.

Bovendien lopen lichamelijke opwinding en je gevoel van opwinding niet altijd gelijk. Nat worden bewijst niet dat je seks wilt. Weinig lubricatie bewijst niet dat je je partner onaantrekkelijk vindt. Kijk daarom naar wat je voelt, wilt en lichamelijk prettig vindt, zonder één lichamelijke reactie als oordeel te gebruiken. 

Waarom doorgaan bij pijn problemen kan versterken

Pijn kan leiden tot spanning en angst voor de volgende keer. Je bekkenbodemspieren kunnen zich aanspannen, waardoor penetratie moeilijker of pijnlijker wordt. Als je vervolgens probeert door te zetten, kan die ervaring de angst versterken. Ook kwetsbaar slijmvlies of een andere lichamelijke oorzaak kan meespelen. 

Stop met een aanraking die pijn doet. Een penetratiepauze kan ruimte geven om klachten te onderzoeken en andere vormen van intimiteit te ervaren. Pijn aanpakken vraagt aandacht voor het weefsel, ontspanning en passende opwinding. Bij bekkenbodemklachten kan een gespecialiseerde bekkenfysiotherapeut helpen. Aanspannen oefenen is niet automatisch de juiste behandeling.

Wat kan helpen bij vaginale klachten na borstkanker?

Glijmiddel en vaginale moisturizers

Een glijmiddel kan wrijving tijdens aanraking verminderen. Een vaginale moisturizer is bedoeld voor regelmatig gebruik om een droog aanvoelend slijmvlies comfortabeler te maken. Het zijn verschillende producten met verschillende doelen. Kies bij voorkeur een product zonder parfum of irriterende toevoegingen en vraag zo nodig advies. 

Glijmiddel kan prettig zijn, maar maakt pijn niet automatisch weg en vervangt geen behandeling van atrofie. Het neemt ook de behoefte aan gewenste aanraking en voldoende tijd voor opwinding niet weg. Controleer bij condooms en seksspeeltjes of het product daarmee geschikt is.

Lokale hormonen vragen om een individuele afweging

Na borstkanker begin je bij vaginale klachten doorgaans met niet-hormonale mogelijkheden. Als die onvoldoende helpen, bespreek je met je behandelend arts welke vervolgstap passend is. Systemische hormoontherapie, bijvoorbeeld via tabletten of pleisters, is een andere behandeling dan laaggedoseerde lokale vaginale oestrogenen.Dit vraagt om een zorgvuldige persoonlijke afweging, zonder zelfstandig hormonen te starten.

Ook testosteron of andere hormonale middelen zijn na borstkanker geen vanzelfsprekende oplossing voor minder verlangen. Bespreek zulke middelen met je specialist. 

Veranderde borsten, littekens en je lichaamsbeeld

Een veranderd lichaam kan tegelijk vertrouwd en vreemd voelen. Je kunt blij zijn dat een behandeling mogelijk was en verdriet hebben om wat je verloor. Die gevoelens kunnen naast elkaar bestaan. Je hoeft je littekens niet mooi te vinden om zorgvuldig met jezelf om te gaan.

Misschien voelt je lichaam vooral verbonden met onderzoeken, operaties en medische aanraking. Het kan dan waardevol zijn om weer zelf te kiezen wie je aanraakt, waar en hoe. Je kunt kleding aanhouden tijdens intimiteit, een borstprothese dragen of juist zonder prothese willen zijn. Er is geen vorm die je aantrekkelijker zou moeten maken.

Masturberen en je lichaam opnieuw ontdekken

Als je daar behoefte aan hebt, kan masturberen een manier zijn om zonder verwachtingen van een ander te verkennen wat prettig voelt. Dat kan met je hand, een vibrator of zachte aanraking over kleding. Je hoeft daarbij niet naar een orgasme toe te werken.

Je kunt beginnen buiten je geslachtsdelen en pas verdergaan wanneer je dat zelf wilt. Verschillende druk, snelheid of plekken kunnen anders voelen dan vroeger. Als je prettig contact ontdekt, kun je dat later met een partner delen. Je mag ook besluiten dat je dit liever voor jezelf houdt. 

Moeilijk of niet klaarkomen na borstkanker

Een orgasme kan minder makkelijk komen of anders voelen. Vermoeidheid, minder opwinding, spanning en medicatie kunnen meespelen. Als je jezelf voortdurend controleert, wordt het vaak moeilijker om aandacht bij prettige sensaties te houden. 

Meer tijd, een andere aanraking of gerichte stimulatie van de clitoris kan helpen. Penetratie hoeft daar geen onderdeel van te zijn. Een vibrator kan ondersteuning bieden wanneer aanraking met de hand onvoldoende prettig of praktisch is. Ook kan het helpen om plezier als uitgangspunt te nemen, zodat klaarkomen niet het bewijs hoeft te worden dat alles weer werkt.

Bespreek een duidelijke verandering of zorgen met je arts of seksuoloog. We kijken naar de combinatie van lichamelijke factoren, medicijnen en omstandigheden. Er bestaat geen techniek die voor iedere vrouw hetzelfde resultaat geeft.

Communicatie: vertellen wat je nodig hebt

Een partner kan uit voorzichtigheid minder aanraken, terwijl jij dat ervaart als afstand. Andersom kan jouw behoefte aan rust voor je partner voelen als afwijzing. Zulke misverstanden worden groter wanneer je voor elkaar gaat invullen wat de ander bedoelt.

Kies een rustig moment buiten een seksuele situatie. Je kunt bijvoorbeeld zeggen: ‘Ik mis het om dichtbij je te zijn, maar ik ben bang dat aanraking pijn gaat doen.’ Of: ‘Ik vind het fijn als je me vasthoudt, wanneer daar verder niets uit hoeft te volgen.’

Vraag wat de ander ervaart en luister zonder meteen een oplossing te zoeken. Check tijdens aanraking of die nog prettig is. De behoefte van gisteren hoeft vandaag niet dezelfde te zijn. Maak stoppen gemakkelijk en bespreek ook wat juist wél fijn was. Dat helpt om grenzen en plezier beter te herkennen. 

Verschil in verlangen en veranderde rollen

Je kunt houden van je partner en weinig behoefte hebben aan seks. Je partner kan begrip hebben voor je situatie en tegelijk verlangen of gemis voelen. Beide ervaringen verdienen aandacht, terwijl jouw grenzen blijven gelden.

Soms ontstaat een patroon waarin de één toenadering zoekt, de ander druk voelt en zich terugtrekt. Dat kan onzekerheid aan beide kanten versterken. In mijn praktijk onderzoeken we wat onder dat patroon zit en hoe je elkaar anders kunt benaderen.

Ook de verschuiving naar patiënt en verzorger kan invloed hebben. Kleine momenten waarin jullie weer als partners contact maken, kunnen waardevol zijn. Dat hoeft geen romantische avond met een vooraf bepaald resultaat te worden. Een wandeling, een speelse opmerking of rustig tegen elkaar aan zitten kan al betekenis hebben.

Geen partner, een nieuwe relatie of een andere relatievorm

Ook zonder partner verdient je seksualiteit zorg. Misschien mis je aanraking, wil je masturberen of denk je over daten. Je hoeft niet eerst volledig vertrouwd te zijn met je lichaam voordat je contact mag zoeken.

Er bestaat geen vast moment waarop je een nieuwe partner alles over je ziekte moet vertellen. Kies een moment waarop je voldoende veiligheid ervaart. Bespreek welke aanraking prettig is. Dat geldt ongeacht je seksuele oriëntatie of relatievorm. 

Jonge vrouwen, kinderwens en seksualiteit

Als je jong borstkanker krijgt, kunnen seksuele veranderingen samengaan met vragen over vruchtbaarheid of een mogelijke kinderwens. Een vervroegde overgang kan onverwacht zijn. Het verdriet daarover verdient eigen aandacht en kan invloed hebben op intimiteit.

Bespreek een kinderwens zo mogelijk vóór de start van de behandeling. Behandelingen die de vruchtbaarheid verminderen, werken niet als betrouwbare anticonceptie. Vraag welke niet-hormonale anticonceptie geschikt is en hoe lang die nodig blijft. Bij hormoongevoelige borstkanker wordt hormonale anticonceptie doorgaans vermeden. 

Seks en intimiteit bij uitgezaaide borstkanker

Bij uitgezaaide borstkanker kan behandeling langdurig onderdeel zijn van je leven. Je behoefte aan intimiteit kan blijven, veranderen of naar de achtergrond verdwijnen. Nabijheid of seks kan betekenis hebben naast zorgen en verdriet, zonder dat je die gevoelens hoeft weg te zetten.

Zoek samen naar wat lichamelijk haalbaar en prettig is. Bij pijn, beperkte belastbaarheid of botuitzaaiingen vraag je het behandelteam welke houdingen en belasting veilig zijn. Soms helpt ondersteuning met kussens. Soms is rustig vasthouden of naast elkaar liggen wat je wilt.

Ook wanneer je veel zorg krijgt, mag je om privacy vragen. Bespreek dat met zorgverleners en naasten. Je hoeft voor ondersteuning bij intimiteit niet eerst te wachten tot een behandeling is afgerond. 

Seks tijdens de behandeling: wat is veilig?

Kanker is niet besmettelijk. Een partner kan door zoenen, aanraking of seks geen borstkanker krijgen. Of bepaalde seksuele handelingen tijdens de behandeling verstandig zijn, hangt wel af van je situatie en herstel. 

Vraag na een operatie wanneer je het gebied weer mag belasten. Bij medicamenteuze behandeling kan bescherming tegen contact met lichaamsvloeistoffen tijdelijk nodig zijn. Informeer naar de instructies bij jouw medicijnen. Overleg ook bij lage bloedwaarden, wondjes of infecties. Er bestaat geen enkele wachttijd die bij alle behandelingen past.

Laat nieuwe of aanhoudende pijn, bloedverlies na seks, wondjes of een branderig gevoel beoordelen. Het is belangrijk om naast gevolgen van de behandeling ook andere oorzaken te onderzoeken.

Hulp bij borstkanker en seksualiteit

Je kunt vragen over intimiteit bespreken met je mammacareverpleegkundige, verpleegkundig specialist, oncoloog of huisarts. Ook wanneer je zelf nog niet weet wat je precies nodig hebt. Je kunt eenvoudig beginnen met: ‘Sinds de behandeling is seks veranderd. Kunnen we daar aandacht aan besteden?’

Dat gesprek hoort bij goede zorg. De Roze Olifant van Borstkankervereniging Nederland helpt zorgteams om seksualiteit en intimiteit bespreekbaar te maken. Het uitgangspunt is dat luisteren en erkenning al betekenis hebben, zonder dat iedere zorgverlener alle antwoorden hoeft te hebben.

Als seksuoloog NVVS bied ik begeleiding op maat. We onderzoeken je klachten, wat je prettig vindt en hoe gedachten of relatiepatronen invloed hebben. Ik hoop positieve ervaringen met begeleide cognitieve gedragstherapie bij vrouwen na borstkanker. Het laat verbetering zien in onder meer verlangen, opwinding en seksueel plezier. 

Je bent welkom bij mij, alleen of samen met je partner of partners. Met ruim dertig jaar ervaring in de gezondheidszorg en twintig jaar een eigen seksuologiepraktijk bied ik persoonlijke, wetenschappelijk onderbouwde begeleiding. Consulten zijn mogelijk in Utrecht, Haarlem, via videobellen of telefonisch. Er is geen wachtlijst en je hebt geen verwijzing nodig.

Maak een afspraak met mij via het contactformulier. Je hoeft niet terug naar hoe het was. We kunnen samen ontdekken wat nu goed voelt.

Betrouwbare informatie en bronnen

Voor informatie en herkenning kun je terecht bij:

• Borstkankervereniging Nederland: seksualiteit en intimiteit
• De brochure Intimiteit en seksualiteit bij borstkanker
• De podcast De herontdekking van haarzelf, met ervaringen van vrouwen en partners en uitleg van professionals
• Kanker.nl: intimiteit en seks bij kanker
• Thuisarts: omgaan met klachten na borstkanker

Veelgestelde vragen over borstkanker en seksualiteit