Pijn bij vrijen en pijn bij seks: oorzaken, oplossingen en deskundige hulp

Pijn bij vrijen of pijn bij seks komt veel voor. In dit artikel legt seksuoloog NVVS Astrid Kremers uit waardoor pijn bij penetratie ontstaat en wat helpt.

Pijn bij vrijen of pijn bij seks komt veel vaker voor dan veel vrouwen denken. Misschien herken je het: pijn bij penetratie, een branderig gevoel bij de ingang van de vagina, seks die niet prettig voelt of spanning omdat je bang bent dat het opnieuw pijn zal doen. Sommige vrouwen merken dat hun lichaam zich letterlijk afsluit wanneer penetratie wordt verwacht.

Toch praten veel vrouwen hier niet over. Schaamte, onzekerheid of het idee dat pijn bij seks erbij hoort zorgen ervoor dat vrouwen soms jarenlang doorgaan met seks die pijn doet.

Dat is niet nodig. Pijn bij seks is een belangrijk signaal van het lichaam dat aandacht verdient en in veel gevallen gelukkig goed te behandelen is.

Als seksuoloog NVVS zie ik, Astrid Kremers, dagelijks vrouwen van verschillende leeftijden met pijn bij vrijen. In mijn seksuologiepraktijk begeleid ik vrouwen van verschillende leeftijden. Bijvoorbeeld jonge vrouwen die net beginnen met seksualiteit, vrouwen die na een bevalling klachten krijgen, vrouwen met een kinderwens en vrouwen die rond de overgang merken dat seks ineens anders voelt.

Met de juiste kennis, aandacht en begeleiding is het gelukkig vaak weer mogelijk om weer ontspannen, plezierig en pijnvrij te vrijen.

Inhoud van dit artikel

In dit artikel lees je onder andere:

Wat pijn bij vrijen of pijn bij seks precies is
Waarom seks soms pijn kan doen
Hoe de anatomie van de clitoris en vagina werkt
Waarom penetratie zonder opwinding pijn kan veroorzaken
Welke oorzaken pijn bij penetratie kunnen hebben
Welke diagnoses zoals vaginisme, dyspareunie en vulvodynie een rol kunnen spelen
Hoe de vicieuze cirkel van pijn ontstaat
Wat helpt om van pijn naar fijn te gaan
Of glijmiddel de oplossing is voor pijn bij seks
Wanneer professionele hulp van een seksuoloog zinvol kan zijn

Hier kunt u een afspraak maken voor een eenmalig consult of een langere behandeling

Waarom pijn bij vrijen nooit normaal is

Seks hoort prettig en plezierig te zijn. Wanneer seks pijn doet, geeft het lichaam een duidelijke boodschap: stop met dat wat pijn veroorzaakt.

Toch gaan veel vrouwen door met penetratie ondanks pijn. Soms uit liefde voor hun partner, soms omdat ze denken dat seks nu eenmaal zo hoort te gaan.

In de seksuologie wordt dit ook wel het penetratiescript of coïtusscript genoemd. Dat is de culturele overtuiging dat seks pas echte seks is wanneer er penetratie plaatsvindt.

In mijn praktijk als seksuoloog NVVS zie ik regelmatig dat vrouwen hierdoor ongemerkt over hun grenzen heen gaan. Ze willen hun partner niet teleurstellen of hopen dat de pijn vanzelf verdwijnt.

Maar het tegenovergestelde gebeurt vaak. Door blijven doorgaan met pijnlijke seks raakt het lichaam juist steeds meer gespannen en neemt de kans op pijn toe.

Pijn bij seks is dus geen probleem dat je moet negeren. Het is een signaal van je lichaam dat aandacht verdient.

Hoe vaak komt pijn bij seks voor

Pijn bij vrijen is een van de meest voorkomende seksuele klachten bij vrouwen.

Onderzoek laat zien dat ongeveer 12 tot 21 procent van de vrouwen pijn ervaart bij seks. Bij jonge vrouwen liggen de cijfers nog hoger.

Dat betekent dat veel vrouwen dit herkennen, ook al wordt er weinig over gesproken.

Het goede nieuws is dat pijn bij seks meestal goed te behandelen is wanneer de oorzaak duidelijk wordt.

Verschillende vormen van pijn bij seks

Pijn bij seks kan verschillende vormen hebben en het is belangrijk om te begrijpen waar de pijn precies ontstaat. In de seksuologie wordt vaak onderscheid gemaakt tussen pijn bij de ingang van de vagina en pijn die dieper in het bekken wordt gevoeld.

Vaginisme

Bij sommige vrouwen is er sprake van vaginisme. Daarbij trekken de bekkenbodemspieren rondom de vagina zich automatisch samen wanneer penetratie wordt verwacht. Dat gebeurt niet bewust maar is een reflex van het lichaam. Vaak speelt angst voor pijn, spanning of eerdere negatieve ervaringen een rol. Penetratie kan daardoor moeilijk of zelfs onmogelijk worden. Vaginisme kan vanaf de eerste seksuele ervaringen aanwezig zijn, maar kan ook later in het leven ontstaan. Soms is het alleen in bepaalde situaties aanwezig, bijvoorbeeld bij penetratie met een partner maar niet bij een tampon of vinger.

Volodynie

Daarnaast bestaat er vulvodynie, een verzamelnaam voor langdurige pijnklachten van de vulva die langer dan drie maanden aanwezig zijn zonder duidelijke medische oorzaak. De pijn kan branderig, stekend of schurend aanvoelen en kan continu aanwezig zijn of alleen bij aanraking optreden. Soms spelen meerdere factoren tegelijk een rol, zoals gevoelig zenuwweefsel, spierspanning, hormonale veranderingen en psychologische belasting.

Bij provoked vulvodynie (PVD) ontstaat pijn bij aanraking of druk op de vulva, bijvoorbeeld bij penetratie, een tampon of zelfs bij zitten of fietsen. De pijn bevindt zich meestal lokaal bij de ingang van de vagina. Vaak bestaat deze pijn al langere tijd en is er niet altijd een duidelijke lichamelijke oorzaak zichtbaar. Vaak hangt PVD samen met: chronische pijn, angst, depressie, slapeloosheid en trauma.

Oppervlakkige dyspareunie

Bij oppervlakkige dyspareunie bevindt de pijn zich bij de ingang van de vagina. De pijn ontstaat meestal op het moment dat penetratie begint of wanneer er druk ontstaat op het kwetsbare weefsel van het vestibulum, het gebied direct rond de vaginale opening. Vrouwen beschrijven deze pijn vaak als branderig, scherp of schurend.

Oppervlakkige dyspareunie kan verschillende oorzaken hebben. Soms speelt irritatie of kwetsbaarheid van de vulvahuid een rol, bijvoorbeeld door hormonale veranderingen, een infectie of een huidaandoening. Ook kan onvoldoende seksuele opwinding bijdragen aan pijn omdat de beschermende zwelling ontbreekt. Daarnaast kunnen gespannen bekkenbodemspieren ervoor zorgen dat de ingang van de vagina nauwer en gevoeliger wordt.

Diepe dyspareunie

Ten slotte kan pijn ook dieper in het bekken worden gevoeld. Dit wordt diepe dyspareunie genoemd. Hierbij kan penetratie pijn veroorzaken die meer richting de baarmoeder of het bekkengebied wordt gevoeld. Mogelijke oorzaken kunnen bijvoorbeeld endometriose, vleesbomen in de baarmoeder zijn en vaak is het verminderde of geen seksuele opwinding.

De anatomie van de clitoris: veel groter dan de meeste mensen denken

Om pijn bij seks te begrijpen is kennis over de anatomie essentieel. Veel mensen denken namelijk dat de clitoris alleen het kleine zichtbare knopje bovenaan de vulva is. In werkelijkheid is dat slechts het topje van een veel groter orgaan.

De clitoris is een uitgebreid zwellichaam dat grotendeels inwendig ligt. Samen met andere structuren vormt het het clitorale complex.

De clitoris bestaat onder andere uit:

de glans van de clitoris, het zichtbare deel
de clitorale schacht
twee lange zwellichamen die langs het schaambeen lopen
de bulbi vestibuli aan beide kanten van de vagina

Deze structuren vullen zich bij seksuele opwinding met bloed.

De bulbi vestibuli zwellen daarbij op en beschermen de ingang van de vagina en de plasbuis tijdens penetratie. Je kunt dit zien als een natuurlijke bescherming van het lichaam.

De bekende G plek blijkt volgens moderne anatomische inzichten geen apart orgaan te zijn. Het gebied dat vroeger de G plek werd genoemd ligt tegen de achterzijde van de clitoris en maakt onderdeel uit van het clitorale complex.

De vagina is geen rechte buis

De vagina is geen rechte buis die van buiten naar binnen loopt.

De vagina loopt vanaf de ingang in een hoek van ongeveer 45 graden richting de rug. Het eerste deel van de vagina is relatief smal en wordt omringd door de bekkenbodemspieren.

Verder naar binnen is de vagina een ruime en elastische ruimte.

Bij seksuele opwinding verandert de vorm van de vagina. Door hormonale en neurologische reacties gebeurt er onder andere het volgende:

de vaginawanden zwellen op
de vagina wordt elastischer
de vagina wordt iets langer
de baarmoeder beweegt iets omhoog

Dit laatste proces wordt in de seksuologie ook wel tenting en ballooning genoemd.

Deze lichamelijke veranderingen zorgen ervoor dat penetratie in de vagina comfortabel kan verlopen.

Waarom penetratie zonder opwinding pijn kan doen

Een belangrijke oorzaak van pijn bij penetratie is onvoldoende seksuele opwinding. Wanneer het lichaam nog niet voldoende opgewonden is:

blijft de vagina relatief droog
blijft de ingang van de vagina relatief smal
blijft de beschermende zwelling van de vulva en clitoris uit
kunnen de bekkenbodemspieren gespannen zijn

Hierdoor kan pijnlijke wrijving tijdens penetratie ontstaan.

De huid rond de ingang van de vagina kan daardoor geïrriteerd raken. Soms kan er een branderig gevoel ontstaan of kunnen kleine beschadigingen van het kwetsbare weefsel van het vestibulum optreden.

Ook kan de penis tegen de plasbuis drukken. Daardoor kan irritatie van de plasbuis ontstaan en soms zelfs een grotere kans op een blaasontsteking.

Wanneer seksuele opwinding wel voldoende aanwezig is, werken de zwelling van de vulva, de lubricatie en de ontspanning van de bekkenbodem juist beschermend.

Oorzaken van pijn bij seks

Pijn bij penetratie ontstaat zelden door één enkele oorzaak. Meestal gaat het om een samenspel van lichamelijke, psychologische en relationele factoren. In de seksuologie noemen we dit het bio-psycho-sociale model.

Lichamelijke oorzaken van pijn bij seks

Soms is er een duidelijke lichamelijke oorzaak voor pijn bij het vrijen.

Mogelijke lichamelijke oorzaken zijn:

lichen sclerosus
vulvair eczeem
infecties van de vulva of vagina
endometriose
littekenweefsel na een bevalling
hormonale veranderingen bij borstvoeding
hormonale veranderingen rond de overgang
vaginale atrofie

Veel vrouwen denken dat de pijn diep in de vagina zit (diepe dyspareunie). In werkelijkheid bevindt de pijn zich vaak bij de ingang van de vagina of in de vulvahuid.

Spanning van de bekkenbodem

Een belangrijke factor bij pijn bij penetratie is spanning van de bekkenbodemspieren.

De bekkenbodem bestaat uit een complex netwerk van spieren rond de plasbuis, vagina en anus.

Wanneer het lichaam pijn verwacht, trekken deze spieren zich automatisch samen. Dat is een automatische reactie van het lichaam.

Maar wanneer die spanning blijft bestaan, kan penetratie moeilijk of pijnlijk worden.

Sommige vrouwen merken dat hun lichaam zich letterlijk afsluit.

Psychologische factoren

Ook gedachten en emoties spelen een belangrijke rol bij pijn bij seks.

Psychologische factoren die pijn bij seks kunnen versterken zijn bijvoorbeeld:

angst voor pijn
eerdere negatieve seksuele ervaringen
schaamte
onzekerheid over het lichaam
prestatiedruk
stress

Deze factoren kunnen het lichaam minder ontvankelijk maken voor seksuele prikkels en opwinding verminderen.

Relationele factoren

Ook de relatie kan invloed hebben op pijn bij seks.

Spanning tussen partners, communicatieproblemen of druk ervaren kunnen invloed hebben op ontspanning en opwinding.

Seksualiteit ontstaat immers niet alleen in het lichaam en psyche, maar ook in de relatie.

De vicieuze cirkel van pijn bij penetratie

Wanneer pijn bij seks een paar keer voorkomt, kan er een vicieuze cirkel ontstaan.

Die cirkel ziet er vaak zo uit:

Pijn bij penetratie
Verwachting dat het opnieuw pijn zal doen
Angst voor pijn
Verminderde opwinding
Verhoogde spierspanning in de bekkenbodem
Minder lubricatie
Wrijving bij de ingang van de vagina
Irritatie van de vulvahuid
Opnieuw pijn bij penetratie

Na verloop van tijd kan zelfs de gedachte aan penetratie al spanning oproepen en lubricatie verminderen.

In mijn praktijk zie ik dat vrouwen hierdoor soms ook aanraking of zoenen gaan vermijden. Niet omdat ze geen behoefte hebben aan intimiteit, maar omdat ze bang zijn dat er penetratieseks moet komen en het opnieuw pijn zal doen.

Wat kun je zelf doen bij pijn bij seks

Wanneer seks pijn doet, kunnen verschillende stappen helpen.

Stop met dat wat pijn doet
Blijven doorgaan met pijn houdt de pijncirkel in stand.
Neem een penetratiepauze
Een periode zonder penetratie kan kansen bieden voor plezierige seksuele ervaringen
Ontdek andere vormen van seksualiteit
Seksualiteit is veel meer dan penetratie, ontdek wat nu plezierig is.
Neem de tijd voor opwinding en ontspanning
Opwinding en ontspanning hebben tijd nodig.
Communiceer met je partner
Geef je grenzen aan maar vooral ook je wensen

Behandelingen bij pijn bij vrijen

Wanneer pijn bij seks blijft bestaan, kan professionele begeleiding zinvol zijn.

Seksuologische begeleiding

In seksuologische begeleiding staat uitleg en inzicht centraal. Veel vrouwen ervaren opluchting wanneer ze begrijpen dat hun lichaam zich beschermt tegen pijn door spanning, verminderde opwinding en vermijding. In mijn praktijk leg ik uit hoe seksuele opwinding, spanning en pijnreacties met elkaar samenhangen. We onderzoeken hoe angst voor pijn kan verminderen, hoe je beter kunt luisteren naar lichaamssignalen en hoe je opnieuw positieve en veilige seksuele ervaringen kunt opbouwen. Ook communicatie met een partner krijgt aandacht, zodat er meer rust, begrip en veiligheid ontstaat rondom intimiteit.

Tijdens de begeleiding besteden we aandacht aan:

uitleg over het lichaam en seksuele opwinding
het herkennen van de pijncirkel
verminderen van angst voor pijn
opnieuw opbouwen van positieve ervaringen
communicatie met de partner verbeteren

Bekkenfysiotherapie

Bij veel vrouwen met pijn bij penetratie spelen gespannen bekkenbodemspieren een belangrijke rol. Wanneer het lichaam pijn verwacht, kunnen deze spieren reflexmatig aanspannen. Een gespecialiseerde bekkenfysiotherapeut kan helpen om meer bewustzijn te krijgen van deze spieren en om ontspanning te trainen. Door beter te leren voelen wanneer de bekkenbodem aanspant en hoe je deze weer kunt ontspannen kan penetratie comfortabeler worden.

Daar leer je dus onder andere:

de bekkenbodemspieren beter herkennen
spanning leren verminderen
de bekkenbodem bewust leren ontspannen

Medische diagnostiek

Vaak is aanvullend medisch-seksuologisch onderzoek door een arts helpend om lichamelijke oorzaken uit te sluiten of te behandelen. Het is belangrijk om bij pijn bij seks te kijken naar mogelijke medische factoren zoals huidaandoeningen van de vulva, infecties, littekenweefsel na een bevalling, endometriose of hormonale veranderingen. Wanneer dat nodig is kan een arts-seksuoloog NVVS, huisarts, gespecialiseerd gynaecoloog of gespecialiseerd dermatoloog verdere diagnostiek doen en een passende behandeling voorstellen. Veel vrouwen ervaren al verlichting wanneer zij begrijpen hoe hun lichaam werkt.

Hormoonsuppletietherapie bij pijn bij seks in de overgang

Bij vrouwen rond of na de overgang kan pijn bij seks samenhangen met hormonale veranderingen. Door de daling van oestrogeen kan de vaginale huid dunner, droger en gevoeliger worden. Dit wordt ook wel het genitourinair syndroom van de menopauze genoemd. Volgens actuele medische richtlijnen kan hormoonsuppletietherapie, ook menopauze hormoontherapie genoemd, helpen om klachten zoals vaginale droogheid, irritatie en pijn bij penetratie te verminderen. Hormoonsuppletie vult de daling van hormonen zoals oestrogeen aan en kan worden gegeven via tabletten, pleisters, gels of lokale vaginale preparaten zoals crèmes of zetpillen. Vooral lokale oestrogeenbehandeling van de vagina wordt volgens richtlijnen vaak als eerste stap geadviseerd wanneer pijn bij seks samenhangt met vaginale droogheid of kwetsbare vaginale huid. In mijn praktijk bespreek ik regelmatig met cliënten hoe hormonale veranderingen invloed kunnen hebben op hun seksualiteit. Hoewel ik zelf geen hormoontherapie voorschrijf, help ik je graag om inzicht te krijgen in de mogelijkheden en om goed voorbereid met je huisarts of gynaecoloog in gesprek te gaan.

HST kan dus worden gegeven in verschillende vormen, bijvoorbeeld:

tabletten
pleisters
gels
vaginale crèmes of zetpillen

Helpt glijmiddel tegen pijn bij penetratie?

Glijmiddel kan de wrijving verminderen wanneer er sprake is van droogheid. Toch is het meestal niet de oplossing voor pijn bij penetratie.

Vaginale lubricatie is namelijk niet alleen vocht. Het is een zichtbaar teken van het lichaam dat de clitoris in erectie is en dat er onder de huid belangrijke lichamelijke veranderingen plaatsvinden.

Wanneer seksuele opwinding toeneemt, gebeurt er onder andere het volgende:

de clitoris komt in erectie
het uitgebreide clitorale zwellichaam rondom de vagina zwelt op
de vagina wordt langer en elastischer
de bekkenbodem ontspant
bloedplasma wordt door de vaginawand naar buiten gefilterd waardoor de vagina vochtig wordt

Die lubricatie is dus een signaal dat het lichaam zich voorbereidt op penetratie. Wanneer dat proces nog niet op gang is gekomen, ontbreekt niet alleen vocht, maar ook de erectie van het clitorale complex en de verlenging van de vagina.

Onderzoek en onderwijs van seksuologe Ellen Laan benadrukken dat een droge vagina meestal betekent dat het lichaam nog niet voldoende seksueel opgewonden is. Pijn bij penetratie is dan vaak een belangrijk signaal van het lichaam dat er meer tijd, stimulatie of veiligheid nodig is voordat penetratie prettig kan zijn.

Ook rond en na de menopauze

Er bestaat een hardnekkige misvatting dat vrouwen in de peri en postmenopauze geen vaginale lubricatie meer kunnen krijgen. Dat klopt niet.

Onderzoek laat zien dat ook vrouwen voor en na de menopauze nog steeds seksueel opgewonden kunnen raken en vocht kunnen produceren wanneer er voldoende erotische stimulatie, ontspanning en tijd is. De lichamelijke reactie kan soms wat langzamer verlopen, maar het mechanisme van seksuele opwinding blijft aanwezig.

Het belangrijkste verschil is dat de vaginawand door hormonale veranderingen kwetsbaarder kan worden, wat ook vaginale atrofie wordt genoemd. Daardoor kan extra tijd, stimulatie of soms aanvullend glijmiddel wel prettig zijn als comfort, maar het blijft belangrijk dat het lichaam eerst voldoende seksueel opgewonden raakt.

Van pijn naar fijn

Pijn bij vrijen kan veel invloed hebben op zelfvertrouwen, relatie en plezier in seksualiteit. Maar je hoeft hier niet mee te blijven rondlopen.

Met de juiste kennis, aandacht en begeleiding is het vaak mogelijk om de vicieuze cirkel van pijn bij penetratie te doorbreken en weer ontspannen, plezierig en verbindend te vrijen.

Als seksuoloog NVVS help ik met veel liefde vrouwen en stellen dagelijks bij klachten zoals pijn bij seks, vaginisme en vulvodynie.

Je kunt bij mij terecht voor begeleiding in mijn praktijk in Utrecht en Haarlem of via een videoconsult.

Bel tijdens kantoortijden naar 0610797061 of vul het contactformulier in via: https://sexuoloog.nl/contact

Je krijgt altijd snel een reactie en de praktijk werkt nooit met wachtlijsten.

Veelgestelde vragen over pijn bij seks

Is pijn bij seks normaal?

Nee. Seks hoort prettig en plezierig te zijn. Wanneer seks pijn doet, is dat een signaal van het lichaam dat aandacht verdient.

Toch denken veel vrouwen dat pijn bij seks erbij hoort. Dat komt onder andere door het idee dat penetratie altijd moet plaatsvinden, ook wanneer het lichaam nog niet voldoende ontspannen of opgewonden is.

In werkelijkheid ontstaat pijn bij seks vaak doordat belangrijke voorwaarden ontbreken, zoals voldoende ontspanning, seksuele opwinding en een gezonde vulva en vagina. Wanneer seks pijn doet, is het daarom belangrijk om stil te staan bij wat het lichaam probeert te vertellen.

Waarom doet penetratie soms pijn?

Pijn bij penetratie ontstaat vaak wanneer het lichaam nog niet voldoende opgewonden of ontspannen is.

Bij seksuele opwinding gebeuren er verschillende lichamelijke reacties:

de clitoris komt in erectie
de bulbi vestibuli rond de vagina zwellen op
de vagina wordt langer en elastischer
er ontstaat vaginale lubricatie

Deze reacties beschermen de vagina tijdens penetratie.

Wanneer deze lichamelijke veranderingen nog niet zijn opgetreden, kan penetratie pijnlijke wrijving veroorzaken.

Waarom doet seks pijn bij de ingang van de vagina?

Veel vrouwen denken dat pijn bij seks diep in de vagina zit. In werkelijkheid bevindt pijn zich vaak bij de ingang van de vagina.

Dit gebied bevat veel zenuwuiteinden en is gevoelig voor irritatie. Pijn bij de ingang van de vagina kan bijvoorbeeld ontstaan door:

spanning van de bekkenbodemspieren
onvoldoende seksuele opwinding
irritatie van de vulvahuid
hormonale veranderingen

Wanneer naar een seksuoloog bij pijn bij vrijen?

Wanneer pijn bij seks regelmatig voorkomt, spanning oproept of invloed heeft op je seksleven, kan professionele begeleiding helpen.

In mijn praktijk als seksuoloog NVVS zie ik regelmatig dat vrouwen lang blijven rondlopen met pijn bij vrijen voordat ze hulp zoeken. Met de juiste uitleg, begeleiding en oefeningen is het vaak mogelijk om de vicieuze cirkel van pijn bij penetratie te doorbreken.

Je hoeft hier dus niet alleen mee te blijven rondlopen. Met goede begeleiding kan seksualiteit weer ontspannen, plezierig en verbindend worden.