De bekkenbodem als emotioneel orgaan: waarom je lichaam spanning kan vasthouden tijdens seks

Over vulvodynie, pijn bij het vrijen, gespannen bekkenbodem en de beschermende reacties van het lichaam

Veel vrouwen met vulvodynie of pijn bij het vrijen krijgen vroeg of laat te horen dat hun bekkenbodem te gespannen is. Soms wordt er gesproken over overactieve bekkenbodemspieren, soms over vaginisme, vestibulodynie of dyspareunie. Dat roept vaak een logische vraag op: “Waarom ontspant mijn bekkenbodem eigenlijk niet?”

Veel vrouwen denken vervolgens dat ze hun spieren beter moeten leren ontspannen. Hoewel dat zeker kan helpen, vertelt het niet het hele verhaal. Als seksuoloog NVVS kijk ik daarom niet alleen naar de spieren van de bekkenbodem, maar ook naar wat het lichaam probeert duidelijk te maken. 

Want een bekkenbodem is niet alleen een verzameling spieren. De bekkenbodem reageert ook op emoties, stress, verwachtingen, ervaringen, veiligheid en seksuele opwinding. Steeds meer deskundigen beschrijven de bekkenbodem daarom als een emotioneel orgaan.

Waarom een gespannen bekkenbodem niet altijd een spierprobleem is

De bekkenbodem vormt een spierlaag die de blaas, baarmoeder en darmen ondersteunt. Daarnaast speelt de bekkenbodem een belangrijke rol bij plassen, ontlasten, seksualiteit en orgasmes. Bij seksuele opwinding hoort de bekkenbodem zich gedeeltelijk te ontspannen. Daardoor wordt penetratie gemakkelijker en comfortabeler.

Bij veel vrouwen met vulvodynie of pijn bij het vrijen gebeurt echter het tegenovergestelde. De spieren blijven gespannen of trekken juist extra samen zodra seksuele aanraking of penetratie wordt verwacht. Dat gebeurt meestal niet bewust. Het lichaam reageert automatisch.

Net zoals iemand zijn schouders kan optrekken bij stress of de adem kan inhouden bij spanning, kan ook de bekkenbodem reageren op dreiging, angst, onzekerheid of pijn. De vraag is daarom niet alleen: “Hoe krijg ik mijn bekkenbodem ontspannen?” Maar ook: “Wat wil mijn lichaam mij vertellen?”

De bekkenbodem als emotioneel orgaan

Veel vrouwen zullen het herkennen. Tijdens drukke periodes op het werk, bij relatieproblemen, tijdens een periode van verdriet of verlies, of wanneer er spanning ontstaat rondom seksualiteit, voelt het lichaam vaak strakker aan, de ademhaling wordt oppervlakkiger, de schouders spannen zich aan en vaak spant de bekkenbodem ook aan.

De bekkenbodem reageert namelijk niet los van de rest van het lichaam. Spieren, zenuwstelsel, emoties en gedachten beïnvloeden elkaar voortdurend. Wanneer het zenuwstelsel veiligheid ervaart, wordt ontspanning gemakkelijker. Wanneer het zenuwstelsel alert is, ontstaat juist meer spierspanning.

Dat betekent niet dat pijn “tussen de oren zit”. Integendeel. De pijn is echt en de spanning is echt. Maar de oorzaak ligt vaak niet uitsluitend in de spieren zelf.

De bekkenbodem reageert op veiligheid en dreiging

Dat de bekkenbodem een emotioneel orgaan genoemd wordt, is niet alleen een theoretisch idee. Onderzoek van seksuologen Ellen Laan, Margreet Both, Marieke Weijenborg en Rik van Lunsen laat zien dat de bekkenbodem automatisch reageert op verschillende emotionele en seksuele prikkels. De bekkenbodem wordt ook wel ‘de spiegel van de ziel’ genoemd.

In dit onderzoek werden vrouwen zonder seksuele klachten blootgesteld aan neutrale beelden, angstige beelden, seksuele beelden en seksueel bedreigende beelden. Met behulp van elektromyografie (EMG) werd gemeten wat de bekkenbodemspieren deden.

Wat bleek? Bij seksuele prikkels nam de spierspanning in de bekkenbodem juist af. De spieren ontspanden zich als het ware ter voorbereiding op seksuele activiteit. Bij angstige of bedreigende prikkels gebeurde het tegenovergestelde en nam de spierspanning toe.

Dit laat zien dat de bekkenbodem voortdurend informatie verwerkt over veiligheid en dreiging. De spieren reageren niet alleen op wat er lichamelijk gebeurt, maar ook op hoe het brein een situatie beoordeelt. Dat verklaart waarom stress, angst, pijnervaringen, relatieproblemen of negatieve verwachtingen invloed kunnen hebben op seksuele pijnklachten. Het lichaam bereidt zich dan niet voor op plezier en ontspanning, maar op bescherming.

De bekkenbodem en vuldodynie

Voor vrouwen met vulvodynie of pijn bij het vrijen kan dit een belangrijke boodschap zijn. Een gespannen bekkenbodem betekent niet automatisch dat er iets mis is met de spieren. Soms is spanning niet het probleem, maar een poging van het lichaam om een probleem op te lossen. De bekkenbodem laat dan vooral zien dat het zenuwstelsel zich nog niet volledig veilig voelt. Wanneer seksuele prikkels als bedreigend worden ervaren

Onderzoek van Van der Velde en Everaerd liet zien dat vrouwen met een geschiedenis van seksueel misbruik anders kunnen reageren op seksuele prikkels dan vrouwen zonder die ervaringen. 

Waar seksuele prikkels bij veel vrouwen samenhangen met ontspanning van de bekkenbodem, bleek bij een deel van de vrouwen met seksueel misbruik juist meer bekkenbodemactiviteit op te treden.

Het lichaam leek seksuele prikkels gedeeltelijk als bedreigend te interpreteren. Het gaat hierbij om automatische reacties van het zenuwstelsel die zich grotendeels buiten het bewustzijn afspelen. Dat betekent niet dat deze vrouwen geen seksuele opwinding kunnen ervaren of geen plezier kunnen beleven aan seks. Wel laat dit onderzoek zien hoe ervaringen uit het verleden invloed kunnen hebben op automatische lichamelijke reacties.

Het onderstreept opnieuw dat de bekkenbodem niet alleen reageert op aanraking, maar ook op de betekenis die het brein aan een situatie geeft. Veiligheid, vertrouwen en positieve seksuele ervaringen spelen daarom een belangrijke rol bij herstel.

Wat gebeurt er bij vulvodynie en pijn bij het vrijen?

Vulvodynie is een verzamelnaam voor langdurige pijnklachten van de vulva zonder duidelijke medische verklaring.

Veel vrouwen ervaren:

• een branderig gevoel
• stekende pijn
• schrijnende pijn
• pijn bij penetratie
• pijn bij een tampon
• pijn tijdens fietsen of zitten

Bij een deel van de vrouwen speelt een verhoogde gevoeligheid van het slijmvlies of het zenuwstelsel een rol. Tegelijkertijd zie ik als seksuoloog NVVS vaak dat de bekkenbodemspieren voortdurend aangespannen zijn. Dat is begrijpelijk. 

Wanneer een lichaam pijn ervaart, probeert het zichzelf te beschermen. Spieren spannen zich aan, het gebied wordt gevoeliger en het lichaam wordt waakzamer. Die beschermingsreactie is op korte termijn logisch, maar kan op langere termijn klachten in stand houden.

Waarom het lichaam soms spanning blijft vasthouden

Veel vrouwen zoeken naar één duidelijke oorzaak. In werkelijkheid is er vaak sprake van een samenspel van factoren. Het is daarom belangrijk om niet te snel naar één verklaring te zoeken maar oprecht nieuwsgierig te zijn waar deze spanning vandaan komt. Denk bijvoorbeeld aan:

• angst voor pijn
• eerdere pijnlijke seksuele ervaringen
• chronische stress in jeugd en/of nu
• onveilige hechting
• emotionele verwaarlozing
• negatieve ervaringen met invloed op gevoelens van veiligheid en vertrouwen
• geweld
• (seksueel) trauma
• perfectionisme
• altijd sterk moeten zijn
• moeite hebben met loslaten
• controle willen houden
• relatieproblemen
• schaamte
• negatieve overtuigingen over seksualiteit
• langdurige overbelasting
• medische problemen en ingrepen
• chronische pijnklachten elders in het lichaam

Sommige vrouwen houden onbewust de buik voortdurend in. Anderen merken dat zij vrijwel nooit volledig ontspannen zijn. Het lichaam kan dan als het ware vergeten hoe ontspanning voelt. De bekkenbodem wordt onderdeel van een algemeen patroon van spanning vasthouden.

Opvallend is dat vulvodynie vaker voorkomt bij vrouwen die ook andere lichamelijke klachten ervaren, zoals chronische pijn, fibromyalgie of langdurige vermoeidheidsklachten. Onderzoekers vermoeden dat hierbij niet alleen lokale factoren van de vulva een rol spelen, maar ook een verhoogde gevoeligheid van het zenuwstelsel. Het lichaam lijkt dan sneller alarm te slaan en beschermingsreacties te activeren. Dat betekent niet dat de klachten psychisch zijn, maar wel dat lichaam en zenuwstelsel extra gevoelig kunnen zijn geworden voor pijnprikkels.

Waarom blijven vrijen met pijn de klachten soms in stand kan houden

Dit is misschien wel één van de belangrijkste inzichten. Veel vrouwen gaan ondanks de pijn toch door met penetratie. Uit liefde, uit loyaliteit, omdat ze hopen dat het vanzelf beter wordt, omdat ze denken dat seks pas echte seks is wanneer er penetratie plaatsvindt. Het probleem is dat het lichaam hierdoor steeds opnieuw leert: Penetratie = pijn.

Wanneer dat vaak genoeg gebeurt, ontstaat een beschermingsreactie. Het lichaam gaat zich voorbereiden op pijn. De bekkenbodem spant zich eerder aan. De seksuele opwinding neemt af. De alertheid neemt toe. Daardoor kan een vicieuze cirkel ontstaan. Niet omdat iemand iets verkeerd doet, maar omdat het lichaam probeert te beschermen.

Het vier-sporenmodel bij vulvodynie

Bij moderne behandeling van vulvodynie wordt daarom vaak gekeken naar vier belangrijke sporen.

1. Huid en slijmvlies
   Zijn er huidproblemen, hormonale veranderingen, infecties of andere medische factoren die aandacht vragen? Kansen: desensitiseren en goede vulvaverzorging.
   
2. Bekkenbodem
   Is er sprake van verhoogde spanning, pijnlijke spieren of verminderde ontspanning? Wat is de oorzaak of wat zijn de oorzaken? Kansen: bewustwording, ontspanning, bekkenfysiotherapie en het herstellen van vertrouwen in het lichaam.
   
3. Seks en relatie
   Hoe verloopt seksualiteit? Is er plezier, veiligheid, opwinding en goede communicatie? Kansen: samen therapie, tijd maken voor elkaar, ontdekkingsreis leuke seks, voelen en communiceren.
   
4. Algemene spanning
   Welke rol spelen stress, perfectionisme, overbelasting, angst of andere levensomstandigheden? Kansen: cognitieve gedragstherapie, relatietherapie en ontspanningsoefeningen.

Juist door al deze factoren mee te nemen ontstaat vaak een completer beeld.

De rol van bekkenfysiotherapie

Bij veel vrouwen is begeleiding door een gespecialiseerde bekkenfysiotherapeut waardevol.

Een bekkenfysiotherapeut kan helpen bij:

• bewustwording van spanning
• leren ontspannen van de gespannen bekkenbodem
• verminderen van angst voor aanspanning
• verbeteren van lichaamsbewustzijn
• het opbouwen van vertrouwen in het lichaam

Soms worden daarbij technieken gebruikt zoals biofeedback, desensitisatie of andere gespecialiseerde behandelvormen. Welke behandeling passend is, verschilt per persoon.

Wat seksuologische begeleiding toevoegt

Een gespannen bekkenbodem ontstaat zelden uitsluitend door spieren. Daarom kijk ik tijdens een seksuologische behandeling altijd naar het grotere geheel.

Samen onderzoeken we bijvoorbeeld:

• welke betekenis seksualiteit heeft gekregen
• welke gedachten er zijn over seks
• hoe spanning en opwinding elkaar beïnvloeden
• welke rol verwachtingen spelen
• hoe communicatie verloopt
• hoe veiligheid en vertrouwen kunnen groeien

Vaak ervaren vrouwen veel opluchting wanneer zij ontdekken dat hun lichaam niet tegen hen werkt, maar juist probeert te beschermen. Vanuit dat inzicht ontstaat vaak meer mildheid, begrip en ruimte voor herstel.

Van vechten tegen het lichaam naar samenwerken met het lichaam

Veel vrouwen hebben jarenlang geprobeerd de pijn weg te krijgen. Ze hebben gevochten tegen hun lichaam. Zichzelf veroordeeld. Zich afgevraagd waarom hun lichaam niet meewerkt. Soms ontstaat er pas verandering wanneer de vraag verschuift van: “Waarom kan ik dat niet?” naar: “Wat probeert mijn lichaam mij te vertellen?”

De bekkenbodem is niet alleen een spier. De bekkenbodem vertelt vaak iets over spanning, veiligheid, ervaringen, verwachtingen en de manier waarop een lichaam zichzelf probeert te beschermen. Juist daarom verdient pijn bij het vrijen een brede blik waarin lichaam, emoties, seksualiteit en relatie allemaal aandacht krijgen.

Hulp bij vulvodynie en pijn bij het vrijen

Heb je last van vulvodynie, vestibulodynie, vaginisme of pijn bij het vrijen? Dan kan seksuologische begeleiding helpen om inzicht te krijgen in de factoren die een rol spelen en om de vicieuze cirkel van pijn en spanning te doorbreken.

Als seksuoloog NVVS begeleid ik vrouwen en stellen bij seksuele klachten zoals pijn bij het vrijen, verschil in verlangen, erectieproblemen, orgasmeproblemen en andere seksuele zorgen.

Consulten zijn mogelijk in mijn praktijk in Utrecht en Haarlem, via videobellen of telefonisch. Er is geen wachtlijst en je krijgt altijd snel een reactie.

Veelgestelde vragen

Verder lezen

Op mijn kennisbank vind je ook:

• Pijn bij vrijen en pijn bij seks: oorzaken, oplossingen en deskundige hulp
• Bekkenfysiotherapie
• App voor ongewild urineverlies

Met dank aan
Graag bedank ik drs. Jeroen Dijkstra, gynaecoloog en medisch seksuoloog (FECSM) van het Isala Ziekenhuis, voor de inspirerende inzichten die hij deelde tijdens zijn presentatie Seksueel (dys)functioneren bij bekkenbodemproblematiek op het Congres Bekkenbodemproblematiek van BSL. Zijn presentatie vormde een belangrijke de basis voor dit verdiepende artikel over de bekkenbodem, seksualiteit en vulvodynie.