Perimenopauze en seksualiteit: wat er in je lijf gebeurt en hoe je de verbinding met jezelf en je partner houdt

In mijn praktijk zie ik, seksuoloog NVVS Astrid Kremers en als expert verbonden aan vrouwenindeovergang.nl, veel vrouwen in de perimenopauze. Het is een fase die je flink kan verrassen. Je lijf doet ineens andere dingen, je hoofd draait overuren en je seksualiteit kan voelen alsof die niet meer vanzelfsprekend meebeweegt.

Tegelijk is dit ook een periode waarin je je seksualiteit opnieuw kunt vormgeven op een manier die past bij wie je nu bent. Met mildheid, afstemming en verdieping.

In dit artikel leg ik uit wat de perimenopauze is, welke overgangsklachten vaak voorkomen en wat vaginale droogte en pijn bij seks kunnen betekenen voor jouw seksualiteit en je seksuele relatie.

Seksuoloog Astrid Kremers — Astrid Kremers

Vier fases van de overgang

De overgang, ook wel het climacterium genoemd, is de periode waarin het menstruatiepatroon verandert en de eerste menstruatievrije jaren beginnen. In deze levensfase kunnen vrouwen klachten ervaren die samenhangen met veranderingen in de eierstokfunctie. De overgang bestaat uit vier fases die in de praktijk vaak door elkaar gebruikt worden.

Wanneer we het hebben over de overgang, bedoelen we vaak de hele periode rondom de laatste menstruatie. Dat zorgt voor verwarring, omdat begrippen als premenopauze, perimenopauze, menopauze en postmenopauze door elkaar lopen. De overgang begint gemiddeld drie tot zeven jaar vóór de menopauze en loopt vaak drie tot vijf jaar erna door. De gemiddelde leeftijd waarop deze fase start ligt rond de 45 tot 47 jaar en de menopauze vindt gemiddeld plaats rond het 51e levensjaar.

Belangrijk om te weten: deze overgangsfase verloopt voor iedere vrouw anders. Sommige vrouwen merken nauwelijks veranderingen terwijl anderen duidelijke klachten ervaren die invloed hebben op hun dagelijks functioneren en hun seksualiteit.

1. Premenopauze

De premenopauze is de periode waarin hormonen al beginnen te schommelen. Je kunt nog regelmatig ongesteld zijn terwijl de eerste overgangsverschijnselen zich al aandienen. Dit begint meestal vanaf halverwege de dertig of begin veertig.

2. Perimenopauze

Peri betekent rondom. De perimenopauze is de fase waarin je menstruaties onregelmatig worden terwijl je nog wel af en toe ongesteld bent. Klachten kunnen grillig zijn en sterk wisselen van maand tot maand. Deze fase kan meerdere jaren duren. Er bestaat geen betrouwbare bloedtest die precies kan aangeven waar je zit. Hormoonwaarden wisselen sterk en zeggen weinig over de ernst van klachten.

3. Menopauze

De menopauze is je allerlaatste menstruatie. Dit moment kun je alleen achteraf vaststellen. Als je een jaar niet meer gemenstrueerd hebt, kun je zeggen dat dit je menopauze was.

4. Postmenopauze

De postmenopauze is de periode na je laatste menstruatie. Vaak wordt deze term gebruikt voor de eerste jaren waarin er nog klachten kunnen zijn maar feitelijk duurt deze fase de rest van je leven.

Hier kunt u een afspraak maken voor een eenmalig consult of een langere behandeling

Belangrijkste kenmerken van de perimenopauze

Veelvoorkomende kenmerken zijn:

een veranderende cyclus: korter, langer, onregelmatig, heviger of juist minder
vasomotorische klachten zoals opvliegers en nachtelijk zweten met invloed op de slaap
mentale klachten zoals prikkelbaarheid, somberheid, piekeren en concentratieproblemen
lichamelijke veranderingen zoals vermoeidheid, veranderde vetverdeling, spier- en gewrichtsklachten
urogenitale veranderingen zoals droogte, irritatie, branderigheid en vaker pijn bij penetratie

Vaginale droogte en andere urogenitale klachten hangen samen met hormonale veranderingen in deze levensfase en nemen vaak toe naarmate de overgang verder vordert.

Daarnaast is het belangrijk om te benoemen dat overgangsklachten vrijwel altijd een samenspel zijn van hormonale veranderingen, levensfasefactoren en context. Werkstress, mantelzorg, relatieveranderingen en een veranderend zelfbeeld spelen vaak tegelijk mee. Leefstijl kan ondersteunend zijn maar is niet altijd voldoende. Soms is extra begeleiding nodig.

Seksualiteit rond de overgang is niet hetzelfde als minder seksualiteit

Er wordt vaak gedacht dat vrouwen rond de overgang minder seksueel worden. Dat beeld klopt niet. Veel vrouwen blijven net zo seksueel actief als jongere vrouwen en ervaren zelfs meer zelfvertrouwen in hun seksualiteit.

Wat gemiddeld afneemt is de frequentie van seks. Niet omdat intimiteit minder belangrijk wordt maar omdat omstandigheden veranderen. Slechter slapen, vermoeidheid, pijnervaringen en relationele dynamiek spelen hierin een rol.

Rem en gaspedaal in seksualiteit

Seksualiteit laat zich goed begrijpen met het rem en gaspedaal principe ook wel het dual control model genoemd. Seksuele respons ontstaat uit de balans tussen een opwindingssysteem en een remsysteem.

Mensen verschillen sterk in hoe gevoelig hun gas en hun rem reageren. Die variatie is groot en normaal. Ongeveer twintig procent van de vrouwen ervaart nauwelijks klachten in de overgang. In de perimenopauze zijn er vaak meer remmende factoren actief.

Wat gebeurt er met seksualiteit in de perimenopauze

Een bio-psycho-sociaal perspectief

Ik kijk hier graag door de bril van het biopsychosociale model. Dat betekent dat we drie lagen serieus nemen: lichamelijke factoren, psychische factoren en relationele factoren. Meestal is de oorzaak multicausaal.

1. Lichamelijke factoren

Door hormonale veranderingen neemt de doorbloeding van het genitale gebied af en vermindert de niet-seksuele basisvochtigheid van de vagina. Dat betekent niet dat het lichaam niet meer kan lubriceren maar wel dat er vaak meer tijd, stimulatie en opwinding nodig zijn.

Vaginale droogte in de overgang kan maken dat seks pijn doet en dat pijn bij penetratie overgang sneller ontstaat als je lichaam nog niet voldoende opgewonden is.

Pijn tijdens vrijen hoort niet bij gewoon ouder worden. Pijn is een signaal. Vertragen stoppen en kiezen voor wat wel goed voelt is essentieel.

Lees hierover ook mijn artikel over: pijn bij het vrijen en wat helpt

2. Psychische factoren

Stress, piekeren, somberheid en onzekerheid over je veranderende lichaam kunnen je uit je lijf halen in je hoofd. Wat ik vaak zie is dat vrouwen harder hun best gaan doen om te presteren. Dat geeft druk. En druk activeert de rem. Seksualiteit bloeit niet bij prestatiedruk maar juist bij overgave, loslaten en erotisch spel.

3. Relationele factoren

Verschil in verlangen, misverstanden en oplossingsdrang van je partner kunnen onbedoeld ook extra druk geven. In deze fase helpt het om seks breder te maken dan penetratie en orgasme en samen opnieuw te onderzoeken wat nu fijn is. Voelen, communicatie, sensitieve afstemming en doen wat voor beiden goed zijn hierin essentieel. Een verschil in seksueel verlangen is normaal.

Meer hierover lees je bij: overgang en seksualiteit

De rol van opwinding en de clitoris

De clitoris is geen klein knopje maar een uitgebreid orgaan dat ongeveer net zo groot is als een penis. Het grootste deel ligt onder de huid.

Bij opwinding zwelt de clitoris op. De zwellichamen vormen als het ware airbags rondom de vagina-ingang. De vagina wordt twee tot drie keer zo lang en het uiteinde wordt breder. Dat zorgt voor ruimte diepte en bescherming.

Bij lichamelijke opwinding gebeurt er dus:

de clitoris zwelt op
de vagina verlengt en verbreedt
er ontstaat natuurlijke lubricatie

Opwinding heeft twee kanten:

subjectieve opwinding: je wilt het en voelt geilheid
objectieve opwinding: je bent glibberig nat (juicy) en dat is een teken dat het lichaam er onder de huid klaar voor is.

Waarom glijmiddel vaak niet de oplossing is bij vaginale droogte

Veel vrouwen vertellen mij dat ze glijmiddel hebben gebruikt, maar dat het niet echt fijn voelde. Misschien herken je dat zelf ook. Dat is niet vreemd.

Glijmiddel maakt het oppervlak glad, maar het vervangt niet wat er van binnen gebeurt bij opwinding. Het zorgt niet voor de airbags rond de vagina-ingang, niet voor extra lengte en diepte en niet voor de natuurlijke bekleding en bescherming. Als glijmiddel wordt ingezet als oplossing voor droogte zonder voldoende opwinding, mis je belangrijke fysiologische veranderingen die nodig zijn voor comfort, plezier en bescherming tegen pijn.

Glijmiddel kan wél helpend zijn in de fase vóór penetratie, tijdens aanraking, massage of verkenning. Als aanvulling, niet als vervanging van opwinding. Penetratieseks vraagt om ontspanning, voldoende opwinding en een huid die frictiebestendig is.

Vaginale atrofie in de perimenopauze

Hoewel vaginale atrofie vaak wordt gekoppeld aan de periode na de menopauze, kunnen de eerste vaginale veranderingen al in de perimenopauze beginnen. Door hormonale schommelingen en een geleidelijke daling van oestrogeen verandert het slijmvlies van de vagina en de schaamlippen, ook wel vulvalippen genoemd. Het weefsel wordt dunner, minder elastisch en kwetsbaarder.

Ook neemt de onderhuidse vetlaag van de vulvalippen af, wat kan zorgen voor een slapper gevoel en minder bescherming. De natuurlijke vaginale afscheiding vermindert, waardoor de zuurgraad verandert en de natuurlijke weerstand afneemt.

Vaginale droogte in de perimenopauze kan zich uiten als een branderig of schraal gevoel en pijn bij seks tijdens de overgang is vaak een van de eerste signalen. Die pijn kan niet alleen tijdens penetratie optreden, maar ook nog uren tot een dag erna voelbaar blijven. Dit is een geleidelijk proces. Regelmatige plezierige seksuele prikkeling zonder pijn ondersteunt de doorbloeding van vagina en vulva. Stop met dat wat pijnlijk is en doe alleen wat goed voelt.

Bij aanhoudende klachten kunnen niet hormonale vaginale moisturizers helpen om vochtigheid en elasticiteit te ondersteunen. Blijven klachten bestaan, dan is het verstandig dit met de huisarts te bespreken en samen te kijken of lokale hormoontherapie passend is. Vroege herkenning van vaginale atrofie in de perimenopauze voorkomt vaak verergering later.

Praktische tips bij vaginale droogte en pijn bij seks in de perimenopauze

Hanteer een levenslang pijnverbod, pijn is een stopteken
Overweeg tijdelijk een penetratiepauze als seks pijnlijk is
Zorg voor voldoende ontspanning en opwinding vóór penetratie
Regelmatige plezierige seksuele prikkeling ondersteunt de doorbloeding van vagina en vulva
Bekkenbodemtraining en zachte massage kunnen de doorbloeding verbeteren
Bij droog gevoel tijdens niet coïtale seks kan speeksel of een siliconen glijmiddel helpend zijn
Gebruik bij aanhoudende droogte een vaginale moisturizer op basis van hyaluronzuur zonder hormonen
Blijven klachten bestaan of neemt pijn toe, bespreek dit met de huisarts en informeer naar lokale hormoontherapie

Andere seksuele interesses en juist meer verlangen tijdens de perimenopauze

In mijn praktijk hoor ik niet alleen verhalen over minder zin in seks tijdens de perimenopauze, maar juist ook het tegenovergestelde. Sommige vrouwen ervaren in deze fase een toename van seksueel verlangen of merken dat hun seksuele interesses veranderen. Ze voelen zich vrijer, nieuwsgieriger en hebben meer behoefte aan experimenteren, verdieping of nieuwe vormen van intimiteit.

Dat kan verwarrend zijn, voor jezelf en soms ook voor je partner, maar het is een normale en gezonde variatie binnen deze levensfase. De perimenopauze nodigt uit om los te komen van oude overtuigingen over seksualiteit en opnieuw te onderzoeken wat jou nu plezier, opwinding en verbinding geeft. Seksuele autonomie staat hierin centraal: jij mag voelen, kiezen en ontdekken wat bij jou past, in afstemming met je lijf en je relatie.

Algemene tips bij perimenopauze en seksualiteit

Kleine aanpassingen kunnen in deze fase een groot verschil maken. Niet omdat je het “goed” moet doen, maar omdat je je lijf ondersteunt in een periode van verandering.

Vertraag en vergroot opwinding

Neem meer tijd voor aanraking en opbouw. Het lichaam heeft vaker extra stimulatie nodig om in opwinding te komen. Begin niet bij penetratie, maar bij contact, nabijheid en veiligheid.

Maak seksualiteit breder dan penetratie

Intimiteit is meer dan penis-in-vagina-seks en andere vormen van penetratieseks. Masseren, strelen, samen ademen, huid-op-huid-contact en manuele en orale stimulatie kunnen net zo verbindend en plezierig zijn. Door het doel los te laten ontstaat vaak juist meer ruimte.

Train je lichaam liefdevol

Krachttraining, wandelen en andere beweging ondersteunen spiermassa, botten, stemming en zelfvertrouwen. Bewegen helpt ook je zenuwstelsel te reguleren, wat direct invloed heeft op seksuele respons.

Voeding en drank bij overgangsklachten

Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat leefstijl geen wondermiddel is, maar wel degelijk invloed heeft op hoe vrouwen deze fase ervaren. Niet alleen lichamelijk, maar ook mentaal en emotioneel.

Leefstijltips bij overgangsklachten

Koffie: maximaal 2 tot 3 koppen in de ochtend, daarna liever niet meer
Thee: kies voor kruidenthee zoals rooibos, munt of kamille
Vermijd zwarte, groene thee en gemberthee, die kunnen klachten versterken
Frisdrank en energiedrank: liever vermijden
Alcohol: bij voorkeur niet, anders maximaal 3 tot 5 glazen per week
Het kan maanden duren voordat het effect van alcohol op slaap en opvliegers is uitgewerkt
Pittig eten en sterk gekruid eten: kan klachten triggeren
Suikers: liever vermijden
Roken: stoppen is belangrijk, nicotine versnelt de afbraak van oestrogeen
Plantaardig en volwaardig eten: kan klachten verminderen en ondersteunt energie en herstel

Belangrijk: leefstijl gaat niet over discipline, maar over ondersteuning. En soms is leefstijl alleen niet voldoende. Dat betekent niet dat je faalt, maar dat je lichaam extra zorg nodig heeft.

Hormoontherapie en seksualiteit

Bij hinderlijke overgangsklachten, met name bij hevige opvliegers en nachtelijk zweten, kan hormoontherapie een effectieve optie zijn. Tegenwoordig spreken we vaak over hormoonsuppletietherapie, HST.

HST vult het tekort aan estradiol aan in een lage dosering. Bij vrouwen die hun baarmoeder nog hebben, wordt dit altijd gecombineerd met een progestageen om het baarmoederslijmvlies te beschermen. Vrouwen zonder baarmoeder kunnen HST met alleen estradiol gebruiken.

Het is belangrijk om te weten dat:

HST maatwerk is
de voordelen en risico’s per vrouw verschillen
moderne HST veiliger is dan vroeger werd gedacht
oude negatieve beeldvorming grotendeels gebaseerd is op verouderd onderzoek

Bij vragen over HST of bij twijfel is het altijd verstandig om dit te bespreken met je huisarts of gynaecoloog. Samen kijk je wat past bij jouw gezondheid, klachten en levensfase.

Wanneer is het slim om hulp te zoeken

Je hoeft niet te wachten tot het echt niet meer gaat. Het is juist helpend om eerder ondersteuning te zoeken als je merkt dat je vastloopt.

Zoek gerust hulp als:

pijn, droogte of irritatie je plezier in seks beperken
je seksualiteit spanning of onzekerheid oproept
je jezelf steeds vaker forceert of juist helemaal terugtrekt
je partner en jij elkaar kwijtraken door een verstoord seksleven
je voelt dat er meer speelt

In mijn praktijk kijk ik samen met jou naar het geheel. Je verhaal, je relatie en je seksualiteit. Met kennis over de overgang en seksuologische begeleiding, zodat je weer regie voelt en vertrouwen krijgt in je seksleven.

Wil je persoonlijk advies van een gespecialiseerd seksuoloog NVVS? Maak dan een afspraak met mij. Je staat er niet alleen voor. Je kunt me tijdens kantoortijden bellen op 0610797061 of het contactformulier invullen. Je krijgt altijd een snelle reactie.

Tot slot

De perimenopauze vraagt geen doorbijten, maar afstemmen.
Niet harder je best doen, maar beter luisteren naar de signalen die jouw lichaam jou geeft.
Niet terug naar hoe het was, maar vooruit naar wat nu past bij jou.

Seksualiteit mag daarin natuurlijk meebewegen. Met compassie, nieuwsgierigheid en autonomie.

Veelgestelde vragen over perimenopauze en seksualiteit

Is het normaal dat ik minder zin heb
Ja, dat is heel normaal. Dit komt vaak door een actiever remsysteem, bijvoorbeeld door slaaptekort, stress, pijnervaringen en druk. Dat betekent niet dat je seksualiteit kapot is, maar dat je lichaam om andere prikkels en omstandigheden vraagt.

Helpt glijmiddel bij vaginale droogte
Glijmiddel kan ondersteunen bij de opwinding. Maar let op: als je lichaam nog niet klaar is voor penetratie lost glijmiddel het ontbreken van zwelling en verlenging niet op.

Wanneer moet ik hulp zoeken
Als je pijn hebt, als je seksleven niet fijn is, als je relatie eronder lijdt of als je onzekerheid en schaamte ervaart.