Seks na de overgang: wat verandert er in de postmenopauze?
door Astrid Kremers · seksuoloog NVVS
Misschien merk je jaren na je laatste menstruatie dat vrijen anders voelt. Je hebt meer tijd nodig om opgewonden te raken, een orgasme voelt anders of je krijgt juist zin in aanraking en intimiteit die je vroeger minder bezighielden. Ook buiten de slaapkamer kan er iets verschuiven. Een volle agenda die je eerder energie gaf, kan je nu uitputten. Of je hebt eindelijk ruimte en wilt er juist vaker op uit. De postmenopauze verdient aandacht als je veel overgangsklachten had én als die periode rustig verliep. Je kunt nu de tijd nemen om te ontdekken wat goed voelt voor jou.

Samenvatting
- De postmenopauze is de levensfase na je laatste menstruatie en duurt de rest van je leven. Ook als je weinig of geen overgangsklachten had, kom je in deze fase.
- Je eierstokken maken veel minder oestradiol aan. Daardoor kunnen je vagina en vulva droger of gevoeliger worden, soms pas jaren later.
- Bij klachten zijn er verschillende mogelijkheden. Ook later in de postmenopauze kun je met je huisarts bespreken of laaggedoseerde vaginale oestrogenen geschikt zijn.
- Je seksuele wensen, interesses en grenzen kunnen veranderen. Misschien heb je meer tijd nodig om opgewonden te raken of voelt een orgasme anders.
- Ook in het dagelijks leven kan je behoefte aan rust, gezelschap of nieuwe indrukken veranderen.
De postmenopauze duurt de rest van je leven
Het is goed dat er meer aandacht is voor de perimenopauze, de periode rond je laatste menstruatie waarin je hormonen sterk kunnen schommelen. Ook de jaren na de overgang verdienen aandacht. De menopauze is je laatste menstruatie. Bij een natuurlijke overgang weet je achteraf dat dit je laatste menstruatie was wanneer je twaalf maanden achter elkaar niet hebt gemenstrueerd en er geen andere verklaring is. Vanaf die laatste menstruatie gerekend ben je in de postmenopauze. Die fase duurt de rest van je leven. Hoeveel last je had van opvliegers, slechter slapen of andere overgangsklachten, maakt daarvoor geen verschil.
De overgang naar een nieuwe levensfase
De overgang is letterlijk een overgang naar een andere levensfase. Als meisje ging je door de puberteit en groeide je uit tot een volwassen vrouw. Toen de onrust van de puberteit afnam, veranderde er ook iets blijvends in hoe je lichaam en psyche werkte. Zo zullen na de overgang de hormoonschommelingen tot rust komen, en je zult merken dat je anders bent dan vroeger. Misschien herken je jezelf in veel opzichten en merk je tegelijk dat sommige dingen die jarenlang bij je pasten, anders voelen. Daar kun je aan moeten wennen. Je kan missen wat vertrouwd was en gaandeweg ontdekken wat jou in deze fase plezier geeft.
Welke jas past jou nu?
Misschien kijk je na een drukke werkdag meer uit naar stilte dan naar een volle avond. Na een dag met veel geluid, gesprekken en beslissingen merk je bijvoorbeeld dat je sneller overprikkeld raakt of meer tijd nodig hebt om bij te komen. Als je voelt hoeveel goed een rustige avond je doet, kan dat ook iets zeggen over hoe je je vrije dagen wilt doorbrengen. Op vakantie geniet je misschien meer van een paar ochtenden zonder plannen dan van een rondreis met elke dag een nieuw programma. Of je merkt juist dat je na jaren van zorgen en regelen weer zin hebt in een levendige stad, muziek en nieuwe mensen. Zelfs bij iets vertrouwds als je verjaardag kan je voorkeur verschuiven. Misschien heb je dit jaar meer plezier in een lange wandeling met een paar dierbaren. Misschien krijg je juist zin in een groot feest, met de mensen en de muziek die jij er graag bij wilt hebben.
Het kan even duren voordat je merkt wat er is veranderd. De mensen om je heen kennen je misschien als degene die graag alles organiseert of altijd meegaat. En zelf kun je ook gehecht zijn aan die rol. In mijn spreekkamer maak ik ruimte voor wat je mist én voor wat je nu wilt ontdekken. Het kan opluchten om toe te geven dat iets waar je vroeger van genoot je nu vooral energie kost. Soms merk je juist dat er onder een vertrouwde gewoonte een verlangen ligt waar je lange tijd weinig aandacht aan hebt gegeven. Zelf ben ik ook in de postmenopauze. De vraag welke jas mij nu past, houdt me ook in mijn eigen leven bezig.
Dat geldt ook voor seks. Misschien past dezelfde aanraking nog steeds bij je en wil je er meer tijd voor nemen. Misschien wil je vaker zelf het initiatief nemen, ben je nieuwsgierig naar iets nieuws of neemt seks op dit moment weinig ruimte in en ben je daar tevreden mee. Ook als je alleen bent of opnieuw gaat daten, kan je je eigen tempo bepalen.
Luister naar je dieper weten, luister naar je hart. Soms merk je pas wat bij je past als je vertraagt. Je voelt dat je ontspant bij een aanraking of juist dat je lichaam zich aanspant. Soms ontdek je pas achteraf dat iets je goed deed, of dat je verder ging dan je wilde. Die ervaringen kan je serieus nemen. In mijn artikel over het boek van Susan Smit schrijf ik over die innerlijke wijsheid en de ruimte die kan ontstaan als je meer op je eigen ervaring durft te vertrouwen. Herontdek je kracht en sensualiteit.
Wat verandert er hormonaal na de overgang?
Je eierstokken geven geen eicellen meer vrij. Daarmee valt ook de cyclische aanmaak van progesteron na een eisprong weg. Je eierstokken maken veel minder oestradiol aan, een vorm van oestrogeen. In de eerste jaren na de laatste menstruatie kan het oestradiol nog verder dalen. FSH, een hormoon uit de hypofyse dat je eierstokken stimuleert, stijgt in diezelfde periode doorgaans verder. Daarna zijn de spiegels meestal stabieler, met lager oestradiol en hoger FSH dan vóór de overgang.
Hoe je seksualiteit verandert, kun je uit die hormoonspiegels alleen niet aflezen. Slaap, stress, gezondheid, medicijnen, eerdere ervaringen en de manier waarop jij en een eventuele partner met elkaar omgaan, kunnen allemaal meespelen. Misschien geven minder zorgen over zwanger worden of meer tijd voor jezelf je ruimte voor plezier. Misschien vraagt opwinding juist meer rust en aandacht dan voorheen. Beide ervaringen kunnen in verschillende periodes van je leven bij je passen.
Kan een orgasme anders voelen na de overgang?
Ja, dat kan. In mijn praktijk hoor ik geregeld dat een orgasme anders aanvoelt in de postmenopauzale fase van je leven. Sommige vrouwen hebben langer nodig om klaar te komen of ervaren de sensaties als minder krachtig. Anderen merken vooral een verschil in de opbouw of ontdekken dat ze met een ander soort stimulatie juist meer plezier ervaren. Hoe vaak je klaarkomt, hoeveel tijd het kost en hoe het voelt als je klaarkomt zijn verschillende dingen. Je kunt bijvoorbeeld nog even makkelijk een orgasme krijgen en het wel anders beleven.
Ook in mijn seksuologiepraktijk hoor ik dat ervaringen uiteenlopen. Sommige vrouwen vertellen me dat klaarkomen na de menopauze moeilijker werd. Als je merkt dat klaarkomen ineens moeilijker gaat of je daar last van hebt, is het zinvol om te kijken wanneer dat gebeurt. Het kan uitmaken of je alleen of samen vrijt en welke aanraking je krijgt. Ook pijn, stress, je gezondheid of medicatie, zoals sommige antidepressiva, kunnen meespelen. Samen kunnen we uitzoeken welke factoren in jouw situatie belangrijk zijn.
Meer tijd en aandacht voor opwinding
Soms vraagt seks om meer tijd, moeite en energie dan vroeger. Het kan fijn zijn om die aandacht er bewust in te steken, juist als je merkt dat je plezier hebt zodra je de tijd krijgt om op gang te komen. Je hoofd doet daarin mee. Na een intensieve dag kan stilte helpen om met je aandacht bij een aanraking te blijven. Op een andere dag merk je misschien dat een fantasie, een erotisch verhaal of iets nieuws je nieuwsgierigheid wekt. Je kunt behoefte hebben aan minder prikkels om je heen en tegelijk meer variatie verlangen in de prikkels waar je zelf voor kiest.
Sommige vrouwen vertellen me dat ze nieuwsgierig worden naar een langzame, aandachtige massage, bijvoorbeeld een tantrische massage. Wat hen aanspreekt, is vaak de tijd die er is om aanraking te voelen zonder verwachting dat het ergens toe moet leiden. Spreek bij massage gerust vooraf af welke aanraking gewenst is en houd ruimte om tijdens de massage te pauzeren of te stoppen.
Een seksspeeltje kan ook iets toevoegen, alleen of samen. Met een uitwendige vibrator of een luchtdrukstimulator, zoals een Womanizer of Satisfyer, kun je ontdekken welk ritme en welke intensiteit nu prettig voor je voelen. Die voorkeur kan veranderen, en wat de ene keer fijn is, kan op een andere dag te sterk zijn. Als je wilt rondkijken, heb ik goede ervaringen met de webshop De Paarse Keizerin.
Zin in seks hoeft er vooraf nog niet te zijn. Soms ontstaat verlangen pas als je ontspant, een fijne aanraking voelt of bewust seksuele stimulatie opzoekt. Ik leg dat in mijn praktijk uit met het rempedaal en het gaspedaal. Pijn, vermoeidheid of het gevoel dat er iets van je verwacht wordt, kunnen op de rem trappen. Een prettig tempo, een fantasie of aanraking waar je zelf voor kiest, kunnen juist gas geven. Seksueel verlangen is veranderlijk en hangt mee af van hoe je je voelt en wat er om je heen gebeurt. Na de overgang kan het helpen om te ontdekken wat jouw rem nu wat losser maakt en wat je nu prettig seksueel stimuleert. Lees meer over rem en gas bij seksueel verlangen.
Droogheid, vaginale atrofie en vochtig worden
Door minder oestrogeen kan het slijmvlies van de vagina dunner, droger en minder elastisch worden. Dat heet vaginale atrofie. Je kunt bijvoorbeeld last hebben van een branderig of schraal gevoel, jeuk of pijn bij aanraken of penetratie. Ook de vulva, de uitwendige geslachtsdelen, en de urinewegen kunnen meedoen. Artsen gebruiken daarvoor de term genitourinair syndroom van de menopauze, afgekort GSM. Daarbij kunnen ook vaker aandrang, een branderig gevoel bij het plassen of terugkerende blaasontstekingen voorkomen. Klachten kunnen blijven bestaan of pas later merkbaar worden.
Een droog of schraal gevoel overdag gaat over hoe je weefsel aanvoelt. Lubricatie is het vochtig worden bij seksuele opwinding. Dat blijft mogelijk na de overgang en kan meer tijd kosten of minder duidelijk merkbaar zijn. Je kunt zin hebben en je opgewonden voelen terwijl je weinig vocht merkt. Andersom kan je lichaam vochtig worden terwijl jij weinig opwinding voelt. Voor wat jij prettig vindt en wilt, is jouw ervaring leidend.
Wat kan helpen bij droogheid, irritatie of pijn?
- Glijmiddel vermindert wrijving tijdens het vrijen en kan aanraking prettiger maken.
- Een vaginale moisturizer is een hormoonvrij, vochtinbrengend middel dat je volgens de gebruiksaanwijzing gebruikt, ook als je geen seks hebt. Het kan helpen als droogheid je ook in het dagelijks leven hindert. Je kunt beide gebruiken als dat bij je klachten past.
- Vaginale oestrogeen supletie kun je ook jaren later bespreken. Laaggedoseerde vaginale oestrogenen kunnen helpen bij aanhoudende klachten zoals droogheid, irritatie en pijn bij penetratie door veranderingen van het vaginale weefsel. Je brengt het middel plaatselijk in, bijvoorbeeld als crème, tablet of ovule. Het werkt vooral rondom de vagina en er komt doorgaans weinig oestrogeen in de rest van je lichaam terecht. Het is een andere behandeling dan hormoontherapie die door je hele lichaam werkt, bijvoorbeeld voor opvliegers. Het kan enkele weken duren voordat je verbetering merkt en soms tot twee maanden voordat het effect optimaal is.
Je kunt ook op latere leeftijd voor het eerst met vaginale oestrogenen starten mits je arts dit passend vindt bij jouw gezondheidssituatie. De tijd sinds je laatste menstruatie is bij deze lokale behandeling op zichzelf geen reden om de mogelijkheid af te schrijven. Als het helpt en de behandeling bij je blijft passen, kun je het middel in overleg met je arts langer gebruiken. Klachten kunnen na stoppen terugkomen.
Wanneer laat je klachten beoordelen?
Bespreek aanhoudende pijn, jeuk, irritatie of plasklachten gerust met je huisarts. Een huidaandoening, infectie of gespannen bekkenbodem kan bijvoorbeeld ook een rol spelen. Bij spanning in de bekkenbodem kan gerichte bekkenfysiotherapie helpen. Krijg je na een jaar zonder menstruatie vaginaal bloedverlies of roze of bruin slijm? Maak dan een afspraak met je huisarts, ook als het maar één keer gebeurt of na het vrijen opvalt.
Samen afstemmen als je een partner hebt
Een partner kan nog denken dat een vertrouwde aanraking prettig is, terwijl jij voelt dat je inmiddels iets anders nodig hebt. Je kunt daar ook buiten het vrijen over praten, op een moment waarop je allebei de tijd hebt om te luisteren. Vertellen wat je mist of wat spannend is geworden, kan net zo belangrijk zijn als delen waar je nieuwsgierig naar bent. Als aanraking een tijdlang pijn deed, is het begrijpelijk dat je lichaam al bij het vooruitzicht van seks gespannen raakt. Geef jezelf de ruimte om te pauzeren en, als jij dat wilt, op jouw tempo weer prettige ervaringen op te doen.
Als partner kun je helpen door nieuwsgierig te blijven en aandacht te hebben voor het tempo van de ander. Ook jouw verlangens en gevoelens mogen ter sprake komen. Jullie mogen verschillen in wat je fijn vindt, hoe vaak je zin hebt en waar je aan toe bent. Sensitief afstemmen betekent dat je tijdens het vrijen ruimte houdt om van gedachten te veranderen en verdergaat met wat voor jullie beiden goed voelt.
Praten over seks na de overgang
Als seksuoloog NVVS begeleid ik al ruim twintig jaar mensen met vragen over seksualiteit. In mijn praktijk kun je terecht als je pijn ervaart, als opwinding of verlangen is veranderd, of als je wilt onderzoeken wat nu bij je past. Samen kijken we naar je lichaam en gezondheid, wat je hebt meegemaakt, je omstandigheden en hoe je eventuele relatie daarin meespeelt. Waar nodig kan begeleiding samengaan met medische behandeling of bekkenfysiotherapie. Je bent alleen of samen welkom in Utrecht of Haarlem, via videobellen of telefonisch. Je hebt geen verwijzing nodig. Je kunt hier een afspraak maken.
Veelgestelde vragen
Ja. Bij een natuurlijke overgang stel je na twaalf maanden zonder menstruatie en zonder andere verklaring vast dat de laatste menstruatie je menopauze was. De postmenopauze is de levensfase na die laatste menstruatie, ook als je geen opvliegers of andere overgangsklachten hebt gehad.
Ja. Je kunt meer of minder zin krijgen, anders op aanraking reageren of andere vormen van intimiteit prettig vinden. Ook als je wensen grotendeels hetzelfde blijven, kan het fijn zijn om meer tijd te nemen voor opwinding of anders af te stemmen tijdens het vrijen.
De opbouw, intensiteit of duur kan anders zijn. Hoe je een orgasme beleeft hangt onder meer samen met je opwinding, de stimulatie die je prettig vindt en je gezondheid. Als de verandering plotseling optreedt of je er last van hebt, bespreek het dan met je huisarts of seksuoloog NVVS.
Ja, dat kan bij passende klachten en in overleg met je huisarts. Samen kijk je naar de oorzaak van je klachten, je medische voorgeschiedenis en welke behandeling bij je past.