Je vrouw in de overgang: tips voor mannen over relatie en seks

Wat ontzettend goed dat je de moeite neemt om dit artikel te gaan lezen. Als je vrouwelijke partner in de overgang is, kan er veel veranderen in jullie relatie, intimiteit en seks. Misschien mis je aanraking, voel je je afgewezen of weet je niet goed hoe je toenadering kunt zoeken. Misschien wil zij juist vaker vrijen, andere dingen ontdekken of meer ruimte voor zichzelf, terwijl jij verlangt naar wat vertrouwd was.

In mijn praktijk als seksuoloog NVVS is er ruimte voor jouw verhaal én voor dat van haar. Ik heb inmiddels honderden stellen geholpen bij deze vragen. Dit is een uitgebreid artikel, dus neem er rustig de tijd voor. Ik verwacht dat de uitleg en praktische adviezen je helpen om haar, jezelf en jullie seksuele contact beter te begrijpen. Ook als jullie nu zoekende zijn, valt er vaak meer winst te behalen dan je wellicht nu denkt.

De overgang van je vrouw raakt ook jou

Misschien zie je hoeveel last je partner heeft van overgangsklachten en wil je er graag voor haar zijn. Tegelijkertijd mis je de ontspanning tussen jullie, voel je je minder belangrijk of merk je dat je geduld opraakt. Je weegt je woorden, durft haar niet goed meer aan te raken of hebt het gevoel op eieren te lopen. En misschien schaam je je voor je frustratie, omdat zij het al zo moeilijk heeft.

Die gevoelens zijn heel menselijk. Je kunt veel van haar houden en toch verdrietig zijn over wat je mist. Begrip en frustratie kunnen naast elkaar bestaan. Dat maakt je geen onverschillige partner; het laat zien dat deze verandering ook jou raakt.

Begrip voor je partner betekent niet dat je jezelf moet wegcijferen. Je kunt verlangen naar aanraking, aandacht, erotiek en het gevoel dat je voor haar bijzonder bent. Zij hoeft geen seks te hebben om jouw onzekerheid weg te nemen, maar jouw gemis hoeft ook niet onbesproken te blijven. In een goed gesprek kunnen beide ervaringen naast elkaar bestaan, met respect voor ieders lichaam, wensen en grenzen.

In mijn praktijk heb ik inmiddels honderden stellen geholpen bij vragen rond deze levensfase, hun relatie en seksualiteit. Wat mij daarbij vaak opvalt, is hoe weinig partners soms van elkaars binnenwereld weten, ook na vele jaren samen. Achter irritatie kan verdriet zitten, achter terugtrekken onzekerheid en achter steeds opnieuw beginnen met vrijen de hoop om je weer gewenst te voelen. Wanneer dat begrijpelijk wordt, ontstaat er vaak al meer rust in het contact.

Wat betekenen overgang, perimenopauze en menopauze?

De overgang is de levensfase waarin de werking van de eierstokken verandert en de vruchtbare levensfase geleidelijk eindigt. De termen perimenopauze, menopauze en postmenopauze worden vaak door elkaar gebruikt. Het helpt om het verschil te kennen, omdat klachten al kunnen beginnen voordat de menstruaties stoppen en daarna kunnen doorgaan.

Perimenopauze: een periode van veranderingen en schommelingen

De perimenopauze begint wanneer de eerste overgangsveranderingen optreden, zoals een veranderend menstruatiepatroon, en loopt tot twaalf maanden na de laatste menstruatie. Oestrogeen kan in deze fase sterk wisselen en ook de productie van progesteron verandert doordat eisprongen minder regelmatig worden. Het is dus niet alleen een gestage daling van hormonen. Klachten kunnen wisselen, terwijl je partner nog wel menstrueert.

Die onvoorspelbaarheid kan intens zijn. Op de ene dag heeft ze energie en voelt ze zich prettig, terwijl ze op een ander moment slecht slaapt, sneller overprikkeld raakt of zichzelf niet goed herkent. Dat kan voor haar verwarrend zijn en voor jou lastig om op aan te sluiten. Die periode kan meerdere jaren duren.

Menopauze: de laatste menstruatie

De menopauze is de laatste menstruatie zelf, dus een moment en geen periode van jaren. Bij een natuurlijke overgang wordt die achteraf vastgesteld wanneer er twaalf maanden geen menstruatie is geweest en daar geen andere verklaring voor is. Hormonale anticonceptie, een baarmoederoperatie of een medische behandeling kunnen het herkennen van die fase ingewikkelder maken.

Postmenopauze: een volgende levensfase

De postmenopauze is de levensfase na de laatste menstruatie. Je weet bij een natuurlijke overgang pas na twaalf maanden zonder menstruatie dat die fase is begonnen. Hormonen blijven gemiddeld op een lager niveau. Sommige klachten nemen af, terwijl andere kunnen voortduren of later merkbaar worden, zoals klachten van vulva, vagina en urinewegen.

Er is dus geen datum waarop alles vanzelf weer wordt zoals vóór de overgang. Je kunt het beeld van een rups die via een pop een vlinder wordt gebruiken om een overgang naar een andere fase voor te stellen. Bij mensen verloopt die verandering geleidelijk en voor iedereen anders. Het beeld kan helpen om vooruit te kijken: wat past bij haar en bij jullie in deze nieuwe levensfase?

Welke lichamelijke en psychische klachten kan je vrouw ervaren?

Niet iedere vrouw heeft dezelfde klachten en de ernst verschilt sterk. Sommige vrouwen merken weinig, terwijl anderen dagelijks veel last hebben. Er kunnen verschillende klachten tegelijk spelen. Dan gaat het om veel meer dan het af en toe warm krijgen. Rond de overgang kunnen vrouwen onder meer het volgende ervaren:

• opvliegers en nachtzweten, soms met een gejaagd gevoel of hartkloppingen;
• moeite met inslapen of doorslapen en vermoeidheid overdag;
• een onregelmatige menstruatie, meer of minder bloedverlies en veranderingen in menstruatieklachten;
• hoofdpijn of veranderingen in bestaande migraine;
• gevoelige borsten, spierpijn, gewrichtspijn of stijfheid;
• concentratieproblemen, vergeetachtigheid en het gevoel dat het denken minder helder is, vaak brain fog genoemd;
• stemmingswisselingen, prikkelbaarheid, sneller huilen, somberheid of angst;
• het gevoel sneller overprikkeld te zijn en minder te kunnen verdragen;
• veranderingen in gewicht, vetverdeling, huid of haar en een ander gevoel over het eigen lichaam;
• een branderig, geïrriteerd of droog aanvoelend gebied rond vulva en vagina, pijn bij seks of urinewegklachten;
• veranderingen in seksueel verlangen, opwinding, orgasme en seksuele interesses.

Niet al deze klachten zijn uitsluitend of rechtstreeks door hormonen te verklaren. Slaaptekort, ouder worden, stress, medicatie en andere aandoeningen kunnen ook meespelen. Nieuwe, aanhoudende of hinderlijke klachten verdienen daarom een beoordeling door de huisarts. Vooral wanneer klachten het dagelijks functioneren beperken, is het zinvol om passende behandeling te bespreken.

Wanneer je partner nauwelijks slaapt, pijn heeft en zich snel overweldigd voelt, is het heel begrijpelijk dat ontspannen, speelsheid en seksuele opwinding moeilijker worden. Tegelijkertijd kan ook jij moe worden van de onrust en het zoeken naar hoe je haar kunt bereiken. Als het voor haar zwaar is, werkt dat vaak door in jullie leven samen. Jullie hebben allebei erkenning en steun nodig.

Wat kan er veranderen in intimiteit en seksualiteit?

Je partner kan haar lichaam anders beleven, andere aanraking prettig vinden of meer tijd nodig hebben om zich open te stellen voor seks. Ook de betekenis van intimiteit kan veranderen. Vraag naar haar eigen ervaring, want niet iedere vrouw wil meer rust of juist meer avontuur. Dat kan bovendien van moment tot moment verschillen.

Een veranderend uiterlijk en minder vertrouwen in haar lichaam

In mijn praktijk vertellen veel vrouwen dat zij zich tijdens de overgang veel ouder voelen of minder aantrekkelijk vinden. Hun lichaam kan veranderen in vorm, gewicht, huid of haar. Sommige vrouwen herkennen zichzelf minder gemakkelijk in de spiegel of voelen zich onzeker wanneer ze naakt zijn. Daarbij veranderen lichaam en uiterlijk ook door het ouder worden en de omstandigheden waarin iemand leeft.

De druk om er jong, slank en verzorgd uit te blijven zien kan zwaar zijn. Als je tijdens het vrijen vooral bezig bent met je buik, je borsten of de vraag hoe je eruitziet, blijft er minder aandacht over om aanraking te voelen en ervan te genieten. Dat kan een rem vormen, ook wanneer je partner behoefte heeft aan nabijheid.

Een snel compliment lost die onzekerheid niet altijd op. Vraag hoe zij haar lichaam nu ervaart en luister zonder haar gevoel weg te praten. Laat oprecht merken wat je aantrekkelijk en bijzonder aan haar vindt. Ook jouw aandacht, geduld en de manier waarop je haar aanraakt kunnen helpen om zich weer meer op haar gemak te voelen.

Stemmingswisselingen, een korter lontje en overprikkeling

Misschien merk je dat je partner sneller geïrriteerd is, minder kan hebben van geluid of aanraking of heftiger reageert dan je gewend bent. Hormoonschommelingen, gebroken nachten en een volle dag kunnen samen veel vragen van haar draagkracht. Sommige vrouwen herkennen zich in het beeld van een vuurvrouw: opvliegers, een korter lontje en minder ruimte om nog van alles te verdragen. Dat beeld past niet bij iedere vrouw en vertelt niet altijd het hele verhaal.

Voor jou kan dat moeilijk zijn. Misschien probeer je te helpen en krijg je toch een scherpe reactie, of voel je je buitengesloten omdat zij vooral rust nodig heeft. Dan zijn verwarring, frustratie en verdriet heel begrijpelijk. Jullie hoeven niet te kiezen wiens ervaring het zwaarst weegt. Het helpt om samen te begrijpen wat er gebeurt en wat jullie nodig hebben om vriendelijk in contact te blijven.

Rouw, heimwee en onzekerheid kunnen meespelen

Een verandering in lichaam of seksualiteit kan voelen als verlies. Je partner kan rouwen om vertrouwde energie, vruchtbaarheid, vanzelfsprekend seksueel plezier of een uiterlijk waarin ze zich eerder thuis voelde. Daar kunnen heimwee, frustratie, boosheid, somberheid, verdriet en angst bij horen. Tegelijkertijd kan er opluchting of nieuwsgierigheid zijn naar wat nog komt.

Misschien mis jij ook hoe het was: de spontane toenadering, samen lachen of het gemak waarmee jullie elkaar vroeger vonden. Het kan veel betekenen wanneer jullie dat gemis uitspreken zonder de ander verantwoordelijk te maken om alles terug te brengen. Erkennen wat verloren voelt en ontdekken wat nu prettig is, kunnen naast elkaar bestaan.

Verlangen, opwinding en voorkeuren kunnen veranderen

Misschien ontstaat opwinding tijdens de overgang op een andere manier, vraagt het meer tijd of spreekt een vertrouwde aanraking je partner niet meer aan. Ook een orgasme kan anders worden beleefd. Dat hoeft niet te betekenen dat jij iets verkeerd doet. Wat eerder fijn was, is eenvoudigweg geen garantie voor wat nu fijn is. Vraag hoe zij het ervaart en vertel ook wat jij merkt, zodat jullie samen kunnen bijsturen.

Seksueel functioneren rond de menopauze kan veranderen, maar gezondheid, psychisch welzijn en relationele factoren spelen ook een rol. Misschien mist je partner haar vertrouwde seksualiteit en is zij daar zelf verdrietig over. Misschien is zij juist tevreden of wil ze nieuwe mogelijkheden ontdekken. Door naar haar ervaringen en beleving te vragen, kom je verder.

Ze kan juist meer of andere seks willen

In mijn seksuologiepraktijk ontmoet ik ook vrouwen die zich tijdens en na de overgang juist vrijer voelen, meer seksueel verlangen ervaren of nieuwsgierig worden naar andere vormen van seks. Misschien wil jouw partner meer initiatief nemen, erotische fantasieën bespreken of experimenteren met aanraking, speeltjes of andere mensen. Wat zij wil ontdekken, kan anders zijn dan wat jullie jarenlang samen deden.

Dat kan je verrassen. Misschien ben je enthousiast en merk je dat het jullie goeddoet. Maar je kunt ook denken: was het dan niet fijn wat we hadden? Of je afvragen of jij nog wel voldoende voor haar bent. Ook die onzekerheid verdient begrip. Nieuwsgierig zijn naar haar wensen betekent niet dat je overal in mee moet gaan. Jullie kunnen praten over wat een verlangen voor haar betekent en wat het bij jou oproept, voordat jullie beslissen wat jullie ermee willen doen.

Vaginale atrofie en GSM: wat betekent dit voor jullie seksleven?

Deze termen klinken medisch, maar ze gaan over iets heel concreets: hoe het weefsel rond de vulva, vagina en urinewegen aanvoelt en reageert. De vulva is de buitenkant van de geslachtsdelen, met onder meer de vulvalippen en de zichtbare top van de clitoris. De vagina is het inwendige kanaal. Klachten kunnen aan de buitenkant, binnenin of op beide plekken voorkomen.

Bij minder oestrogeen kan het vaginale slijmvlies dunner, minder elastisch en kwetsbaarder worden. Dat wordt vaginale atrofie genoemd. Wrijving kan dan sneller irritatie, een branderig gevoel of pijn geven. Niet iedere vrouw ervaart dezelfde veranderingen of klachten.

GSM is de afkorting van genitourinair syndroom van de menopauze. Dat is een breder geheel van genitale, seksuele en urinewegklachten die samenhangen met hormonale veranderingen. Denk aan irritatie, pijn bij penetratie, pijn bij plassen, aandrang of terugkerende urineweginfecties. Vaginale atrofie kan daarvan een onderdeel zijn. Niet iedere klacht op die plekken is automatisch GSM.

Voldoende ontspanning en opwinding zijn belangrijk voor prettige penetratie

Wanneer het weefsel kwetsbaarder is, is zorgvuldig sesnitief afstemmen extra belangrijk. Ga niet rechtstreeks door naar penetratie omdat dat altijd het gebruikelijke vervolg was. Neem de tijd voor aanraking en prikkels die voor haar prettig en opwindend zijn, met ruimte om bij te sturen. Penetratie hoort gewenst, comfortabel en pijnvrij te zijn.

Bij lichamelijke opwinding neemt de doorbloeding van de geslachtsdelen toe. De clitoris en de omliggende zwellichamen vullen zich meer met bloed. Er kan glibberig vocht via de vaginawand ontstaan: lubricatie. Ook kan de vagina langer en ruimer worden, vooral in het bovenste deel. Dat helpt het lichaam zich aan te passen aan seksuele activiteit. Na de overgang kan lubricatie trager ontstaan.

Naast die lichamelijke, ook wel objectieve opwinding genoemd, is de subjectieve opwinding belangrijk: voelt zij zich opgewonden en beleeft zij plezier? Daarnaast gaat het om wat zij wil. Een vochtige vagina bewijst geen verlangen of instemming en minder vocht betekent niet automatisch dat zij niets voelt. Deze reacties lopen niet altijd gelijk. Vraag hoe het voelt en blijf samen afstemmen, ook tijdens het vrijen.

Je partner hoeft niet voor jou door te gaan als zij zelf geen plezier ervaart, zich gespannen voelt of pijn verwacht. Liefde voor jou kan groot zijn, terwijl haar lichaam niet prettig reageert op wat er gebeurt. Een vrijwillig begin verplicht niemand om verder te gaan. Je kunt samen vertragen, iets veranderen of stoppen en toch dichtbij elkaar blijven.

GSM kan daarnaast medische behandeling vragen

Ontspanning en opwinding nemen niet iedere oorzaak van pijn weg en herstellen atrofisch weefsel niet vanzelf. Ze kan hinderlijke of aanhoudende klachten laten beoordelen. Een arts kan passende behandeling bespreken, bijvoorbeeld vaginale moisturizers of lokale vaginale oestrogenen, afhankelijk van de klachten en de medische voorgeschiedenis. Bij bekkenbodemproblemen kan ook een bekkenfysiotherapeut helpen.

Een glijmiddel kan wrijving verminderen en prettig zijn tijdens het voorspel. Het vervangt geen gewenste opwinding, instemming of behandeling van een lichamelijke oorzaak. Ook met glijmiddel blijft het uitgangspunt hetzelfde: stop met dat wat pijn doet en zoek naar ervaringen die werkelijk prettig zijn.

Hoe ontstaat de pijncirkel bij penetratieseks?

Stel dat je partner toch penetratie probeert omdat ze jou niet wil teleurstellen. Het doet pijn en ze wacht tot het voorbij is. Dan kan de volgende toenadering al spanning oproepen, nog voordat je haar hebt aangeraakt. Haar lichaam en aandacht bereiden zich voor op de pijn die ze verwacht. Dat is een begrijpelijke reactie op een nare ervaring.

1. Eerdere pijn geeft de verwachting dat het opnieuw pijn zal doen.
2. Die verwachting kan angst, waakzaamheid en spanning oproepen.
3. De bekkenbodem kan zich aanspannen en het kan moeilijker worden om prettig opgewonden te raken.
4. Penetratie kan daardoor opnieuw pijn doen, wat de verwachting van pijn versterkt.
5. Je partner kan seks of zelfs aanraking gaan vermijden, terwijl jij misschien voorzichtiger wordt of je afgewezen voelt.

Deze cirkel betekent niet dat de pijn ingebeeld is of dat zij zich gewoon wat meer moet ontspannen. Weefselklachten, bekkenbodemspanning, eerdere ervaringen en verwachtingen kunnen elkaar beïnvloeden. De weg vooruit begint met stoppen met pijnlijke seksuele handelingen, de oorzaak laten onderzoeken en weer ervaringen opdoen waarbij zij zich prettig en veilig voelt. Een penetratiepauze kan daarvoor ruimte geven.

Waarom verwachten jullie misschien iets anders van seks?

Ik hoor mannen weleens zeggen: met mij is niets mis, ik heb gewoon zin in seks. Dat verlangen is begrijpelijk en het is ook waardevol om samen te onderzoeken waarom ieder wel of geen zin verwacht te krijgen. Misschien verwacht jij bij penis-in-vagina-seks plezier, een orgasme en geen pijn. Als je partner weinig plezier of geen orgasme verwacht en wel pijn, is het heel logisch dat haar belangstelling voor diezelfde ervaring kleiner is.

Dat verschil is geen vaste verdeling tussen mannen en vrouwen. Het gaat om jullie persoonlijke ervaringen en verwachtingen. Ook voor haar is belangrijk dat seks iets prettigs te bieden heeft. Penetratie alleen is voor veel vrouwen onvoldoende voor een orgasme; passende stimulatie van de clitoris kan een belangrijke rol spelen. Vraag wat zij prettig vindt en wat zij mist, zonder een orgasme tot de volgende prestatieopdracht te maken.

Ook haar behoefte aan zelfstandigheid kan veranderen

Sommige vrouwen vertellen mij dat zij meer ruimte willen voor zichzelf. Na jaren van zorgen, regelen en rekening houden met anderen voelen zij sterker: wat wil ík eigenlijk? Ze nemen duidelijker positie in of vragen zich af wat zij de komende jaren nog willen beleven. Dat kan voor haar bevrijdend zijn, terwijl jij vooral merkt dat vertrouwde rollen en gewoonten veranderen.

Misschien wil je partner vaker alleen op pad, dansen, naar festivals of nieuwe mensen ontmoeten. Soms komt ook nieuwsgierigheid naar middelengebruik ter sprake. Je hoeft haar nieuwe plannen niet vanzelfsprekend leuk te vinden. Misschien had jij juist gehoopt op meer rust en tijd samen en voelt het alsof jullie verschillende kanten op bewegen.

Als jij haar veranderende wensen ervaart als afstand, probeer dan te onderzoeken wat ze voor haar betekenen. Wil ze meer tijd voor zichzelf, andere ervaringen opdoen of minder verantwoordelijk zijn voor iedereen? En wat mis jij: haar aanwezigheid, vertrouwdheid of het gevoel samen plannen te maken? Meer zelfstandigheid hoeft niet te betekenen dat jij minder belangrijk bent. Tegelijkertijd kun je benoemen dat veranderingen jullie gezamenlijke leven raken. Het helpt om daar afspraken over te maken waarin jullie beiden ruimte ervaren.

Niet alles komt door de overgang

Lang niet alle veranderingen komen door de overgang. Wat is er nog meer veranderd in jullie leven? Misschien zijn er puberende kinderen, gaan kinderen uit huis of vormen jullie een samengesteld gezin. Misschien zorgen jullie voor ouders, is iemand overladen, is er werkstress of heeft ziekte jullie leven ingrijpend veranderd. Ook werkdruk, baanverlies, financiële zorgen en pensionering kunnen meespelen.

Zulke gebeurtenissen beïnvloeden hoeveel aandacht en energie je overhoudt en hoe je naar jezelf en elkaar kijkt. Als je rouwt, slecht slaapt of voortdurend zorgen draagt, kan het lastig zijn om je open te stellen voor intimiteit. Dat kan voor jullie allebei gelden, ook als jullie verschillend reageren op dezelfde omstandigheden.

Meer privacy kan ruimte geven voor erotiek. Het kan ook zichtbaar maken dat jullie jarenlang vooral ouders en organisatoren waren. Nu er minder te regelen is, weten jullie misschien niet meer zo goed hoe jullie elkaar als geliefden kunnen ontmoeten. Een rustiger huis voelt voor de één bevrijdend en voor de ander leeg. Samen onderzoeken wat ieder mist en waar ieder naar uitkijkt, helpt om deze fase bewuster vorm te geven.

Daarom vraag ik in mijn seksuologiepraktijk niet alleen naar overgangsklachten. Ik wil ook weten hoe het met jou gaat, hoe jullie leven er nu uitziet en hoe het tussen jullie is. Jullie hoeven vooraf niet te weten waar de moeilijkheden precies vandaan komen. Dat kunnen we juist samen uitzoeken.

Hoe was de seks vóór de overgang?

Ik vraag ook altijd hoe jullie seksleven vóór de overgang was. Was dat voor jullie allebei prettig? Was er voldoende ontspanning, opwinding en adequate stimulatie, dus stimulatie die werkelijk bij jou past? Konden jullie vertellen wat je lekker vond, grenzen aangeven en iets anders voorstellen? Of speelden plicht, pijn, routine of een verschil in verlangen al langer mee?

Soms blijkt dat een partner al jaren weinig plezier beleeft, maar dat nauwelijks heeft uitgesproken. Dat kan pijnlijk zijn om te horen, zeker wanneer jij dacht dat jullie het samen fijn hadden. Het vraagt moed om daar eerlijk over te zijn en om te luisteren zonder meteen in de verdediging te gaan. Soms was de seks juist heel fijn en missen jullie die allebei. Dan kan het helpen om stil te staan bij dat gemis en te onderzoeken welke onderdelen jullie graag willen behouden.

Geen zin in seks kan informatie geven. Misschien is je partner moe, verwacht zij pijn, vindt zij het voorspelbaar of missen jullie erotische spanning en seksuele aantrekkingskracht. Dan helpt het om te begrijpen waar zij geen zin in heeft en wat zij misschien wél zou willen ervaren. Minder verlangen betekent niet automatisch minder liefde. Je kunt veel van elkaar houden en toch seksuele prikkeling, variatie of plezier missen.

Waar kunnen veranderingen toe leiden?

Het is begrijpelijk dat veranderingen onzekerheid, frustratie en misverstanden oproepen. Misschien zoek jij vaker toenadering om contact te voelen, terwijl zij druk ervaart en afstand neemt. Het kan ook andersom gaan. Of jullie nemen beiden geen initiatief meer uit angst voor afwijzing, pijn of een ongemakkelijk gesprek. Wat ieder probeert om zichzelf te beschermen, kan zo onbedoeld meer afstand veroorzaken.

Dan verdwijnen soms ook zoenen, flirten en knuffelen. Een aanraking krijgt de betekenis: nu moet er meer gebeuren. Jij houdt je misschien in om haar niet te belasten, terwijl zij denkt dat je haar niet meer aantrekkelijk vindt. Of zij vermijdt een kus omdat ze je niet wil teleurstellen wanneer ze daarna niet verder wil. Jullie kunnen allebei nabijheid missen en tegelijkertijd niet goed weten hoe je die weer kunt toelaten.

Soms komen oude irritaties, een ongelijke verdeling van verantwoordelijkheden of verschillen in toekomstwensen naar voren. Dat kan tot relatieproblemen leiden, maar ook een aanleiding zijn om eindelijk te bespreken wat al langer schuurt. Wanneer jullie daar beter naar kunnen luisteren, ontstaat er ruimte voor meer eerlijkheid, nieuwe afspraken en seksualiteit die beter past bij wie jullie nu zijn.

En jij? Ook jouw lichaam en seksualiteit veranderen

Ook jouw lichaam en seksualiteit verdienen aandacht. Het kan je meer tijd en moeite kosten om opgewonden te raken. Misschien heb je andere stimulatie nodig dan vroeger of verandert je erectie. Misschien ben je vermoeid, onzeker over je lichaam of minder geïnteresseerd in seks. Of je hebt juist veel meer behoefte aan erotiek en weet niet goed hoe je daarmee moet omgaan.

Dat kan extra kwetsbaar voelen wanneer je partner nieuwe dingen wil ontdekken. Misschien ben je bang dat je niet kunt meekomen of dat je haar teleurstelt. Andersom kan jouw behoefte aan vertrouwde seks voor haar moeilijk te begrijpen zijn. Over die gevoelens praten kan helpen om de druk te verminderen en elkaar beter te begrijpen.

Natuurlijk hoef je als man niet altijd degene te zijn die initiatief neemt, klaarstaat of vanzelf weet wat prettig is. Ook jij kunt twijfelen, vertragen, ontvangen en aangeven dat je iets niet wilt. Dat is heel normaal. Als jullie allebei kunnen zeggen wat jullie voelen en nodig hebben, hoeft vrijen minder een situatie te zijn waarin je iets moet waarmaken.

Bij aanhoudende erectieproblemen is een beoordeling door de huisarts verstandig, zeker als je in geen enkele situatie een erectie krijgt, ook niet bij masturbatie en geen ochtenderecties meer opmerkt. Lichamelijke gezondheid en bijwerkingen van medicatie kunnen dan een rol spelen. Wanneer een erectie in sommige situaties er wel is, kunnen de combinatie van lichamelijke, psychische en relationele factoren een rol spelen.

Bij situatieve erectieproblemen, bijvoorbeeld wanneer het met je partner moeilijker gaat dan bij masturbatie, kunnen faalangst en prestatiedruk een belangrijke rol spelen. Seksuologische begeleiding kan helpen om te begrijpen wat er gebeurt, minder bezig te zijn met het moeten krijgen van een erectie en weer prettige ervaringen op te doen.

Bestaat de andropauze of penopauze?

De woorden andropauze en penopauze worden gebruikt voor veranderingen bij mannen op middelbare en oudere leeftijd. Toch hebben mannen geen met de menopauze vergelijkbare, algemeen optredende hormonale overgang. Testosteron kan geleidelijk afnemen, maar de verschillen tussen mannen zijn groot. Gezondheid, overgewicht, aandoeningen en medicatie kunnen meespelen. Niet iedere verandering in energie of seksualiteit betekent dus dat je een hormoontekort hebt.

Een werkelijk testosterontekort heet hypogonadisme. Mogelijke seksuele klachten zijn dan minder verlangen, minder spontane of ochtenderecties en erectieproblemen. Zulke klachten bewijzen op zichzelf geen tekort. Het is daarom waardevol om ze serieus te nemen en breder te kijken dan alleen naar je leeftijd of een hormoonwaarde.

Een gespecialiseerd arts kan de klachten en mogelijke oorzaken beoordelen. Voor het vaststellen van een tekort zijn passende klachten én herhaaldelijk lage testosteronwaarden nodig. Bloedonderzoek gebeurt doorgaans op twee afzonderlijke ochtenden en nuchter. In mijn begeleiding is daarnaast ruimte voor hoe jij deze veranderingen beleeft en wat ze betekenen voor jullie seksuele contact.

Wat als je partner ADHD heeft?

Bij vrouwen met ADHD kunnen problemen met aandacht, organiseren en het reguleren van emoties rond de overgang sterker opvallen. Sommige vrouwen melden meer innerlijke onrust, vergeetachtigheid of overprikkeling. Hormoonschommelingen, slechter slapen en de belasting van het dagelijks leven kunnen hierbij samen een rol spelen. Recent onderzoek vindt ook meer en eerder gerapporteerde perimenopauzale klachten bij vrouwen met ADHD. Het onderzoek is nog in ontwikkeling en verklaart niet bij iedere vrouw hetzelfde patroon.

Voor intimiteit kan dat betekenen dat aandacht bij aanraking houden moeilijker is of dat het hoofd steeds naar een taak, geluid of zorg springt. Misschien beleeft zij dat zelf als frustrerend, terwijl jij het ervaart alsof ze niet bij je is. Probeer samen te ontdekken wat helpt: minder prikkels, een rustiger moment, duidelijke afspraken of meer tijd om over te schakelen. Bij duidelijke veranderingen in klachten of functioneren is overleg met haar behandelaar of huisarts zinvol.

Wat kun je als man van een vrouw in de overgang doen?

Verdiep je in de overgang en lees ook boeken

Je hoeft niet precies te weten hoe de overgang voelt om een betrokken partner te zijn. Je kunt wel de moeite nemen om te begrijpen wat deze levensfase kan betekenen. Gynaecoloog Dorenda van Dijken is een expert met veel ervaring op het gebied van de overgang, google haar maar eens. Ook haar boeken kunnen je helpen om je verder te verdiepen. Denk bijvoorbeeld aan haar nieuwste boek ‘De Overgang’ dat zij samen met Monique Brood-van Zanten schreef. Je vindt meer informatie over de overgang en ook andere titels van boeken op vrouwenindeovergang.nl. Je kunt iets lezen en vragen wat je partner erin herkent.

Die kennis kan helpen om veranderingen beter te begrijpen en gerichtere vragen te stellen. Blijf daarnaast luisteren naar jouw partner. Wat je leest, vertelt je niet automatisch hoe zij zich voelt. Vraag bijvoorbeeld: wat herken jij hiervan? Waar heb jij vooral last van? En wat zou je willen dat ik beter begrijp?

Luister om te begrijpen

Kies een rustig moment buiten een situatie waarin een van jullie seks verwacht. Je hoeft niet meteen het hele seksleven te bespreken. Begin bijvoorbeeld met: ik merk dat we elkaar minder gemakkelijk vinden en ik wil graag begrijpen hoe dat voor jou is. Vraag wat haar zin in seks en seksuele opwinding remt en wat haar juist stimuleert.

Laat haar uitspreken, vraag door en vat samen wat je hoort. Bijvoorbeeld: begrijp ik goed dat je het zoenen mist, maar bang bent dat ik daarna penetratie verwacht? Vraag of dat klopt. Misschien gaat het om iets heel anders. Luisteren wordt waardevol wanneer het antwoord ruimte krijgt, ook als het niet het antwoord is waarop je hoopte.

Geef daarna ook jezelf ruimte: ik mis onze speelsheid en merk dat ik onzeker word. Kunnen we samen onderzoeken wat voor ons allebei fijn is? Je hoeft haar ervaring niet te weerleggen om jouw ervaring te vertellen. Actief luisteren is wederkerig; jullie verhalen tellen allebei mee. Als een gesprek te gespannen wordt, kunnen jullie afspreken om op een rustiger moment verder te praten.

Neem haar klachten en ervaringen serieus

Hoeveel last vrouwen van de overgang hebben, verschilt sterk. Sommige vrouwen hebben weinig klachten, terwijl anderen nauwelijks herstellen van gebroken nachten of zich lichamelijk en emotioneel uitgeput voelen. Dat werkt natuurlijk door in het dagelijks leven, jullie relatie en seksualiteit.

Je ziet niet altijd hoeveel inspanning iets haar kost. Misschien lukt werken nog wel, maar is haar energie daarna op. Of ze probeert zich groot te houden, terwijl ze zichzelf niet goed meer herkent. Geef erkenning aan wat zij vertelt, ook wanneer jij het anders beleeft of niet meteen begrijpt.

Je kunt bijvoorbeeld zeggen: Ik heb het idee dat dit veel van je vraagt. Zou je mij willen vertellen wat op dit moment het moeilijkst voor je is. Je hoeft haar ervaring niet te kunnen oplossen om haar serieus te nemen.

Wees emotioneel én praktisch beschikbaar

Vraag wat zij nodig heeft: wil je dat ik luister, met je meedenk of iets van je overneem? Soms helpt een gesprek, soms vooral rust of praktische steun. Neem zelf initiatief in wat er dagelijks moet gebeuren, zodat zij niet ook jouw hulp hoeft te organiseren.

Emotioneel beschikbaar zijn zit ook in kleine dingen. Leg je telefoon weg wanneer ze iets vertelt, vraag later hoe het met haar gaat en onthoud wat voor haar belangrijk is. Laat merken dat haar verhaal bij je blijft. Dat kan veel betekenen wanneer zij zich onzeker, overbelast of alleen voelt.

Vertraag en let op je toon

Als jullie allebei moe of gespannen zijn, kan een opmerking harder binnenkomen dan bedoeld. Tel eens tot tien voordat je reageert, adem rustig uit en probeer te begrijpen wat je partner probeert te vertellen. Je hoeft niet onmiddellijk een antwoord te hebben.

Ook je intonatie doet ertoe. Dezelfde woorden kunnen met een rustige, vriendelijke stem heel anders overkomen dan met een zucht, verwijt of scherpe ondertoon. Het is de toon die de muziek maakt. Je kunt duidelijk zijn over wat jij voelt en nodig hebt en tegelijkertijd mild blijven in hoe je dat vertelt.

Een scherpe reactie kan iets vertellen over hoe het met haar gaat

Boosheid, snauwen, irritatie of verwijten kunnen hard binnenkomen. Soms zitten daar angst, uitputting, verdriet, schaamte of het gevoel er alleen voor te staan onder. De harde buitenkant kan dan een kwetsbare binnenkant beschermen. Door niet onmiddellijk terug te reageren, ontstaat er soms ruimte om te vragen: ik merk dat dit je raakt, wat gebeurt er bij je?

Zie zo’n reactie als een aanleiding om te onderzoeken hoe het met haar gaat, zonder al te besluiten dat het een aanval op jou is. Soms gaat boosheid ook over iets concreets dat aandacht nodig heeft, zoals een ongelijke taakverdeling of lang niet gehoord worden. Jouw gevoel telt daarbij eveneens mee. Je kunt rustig zeggen dat je wilt begrijpen wat zij bedoelt en dat een vriendelijke toon jullie helpt om te blijven luisteren.

Merk je dat het gesprek oploopt? Stel dan voor even te pauzeren en spreek af wanneer jullie verder praten. Zo blijft er ruimte om elkaar weer te horen.

Toon oprechte interesse, waardering en bewondering

Blijf nieuwsgierig naar wie je partner nu is. Wat houdt haar bezig? Waar krijgt ze energie van? Waar kijkt ze naar uit? Misschien ontdek je kanten van haar die lange tijd weinig ruimte kregen.

Spreek ook uit wat je in haar waardeert en bewondert. Denk aan haar humor, moed, aantrekkelijkheid, betrokkenheid of de manier waarop zij iets nieuws aangaat. Maak het persoonlijk en concreet, zodat ze voelt dat je haar werkelijk ziet.

In mijn praktijk merk ik hoe waardevol het kan zijn wanneer partners zich weer gezien en gewaardeerd voelen. Erkenning, compassie en oprechte belangstelling kunnen helpen om elkaar opnieuw te bereiken. Juist wanneer er veel verandert, kan jouw rustige, liefdevolle aanwezigheid veel betekenen.

Onderzoek jullie rem en gas

Het Dual Control Model beschrijft seksuele opwinding als een samenspel van remmende en stimulerende processen. De vergelijking met rem en gas helpt om te begrijpen waarom verlangen op het ene moment gemakkelijker ontstaat dan op het andere. Dat geldt voor je partner én voor jou. Als jullie weten wat er meespeelt, kun je gerichter zoeken naar omstandigheden waarin contact prettiger wordt.

Wat remt jou of je partner: pijn, haast, een vol hoofd, kritiek, angst voor erectieverlies of steeds hetzelfde seksuele patroon? Wat stimuleert: fantasie, passende aanraking, flirten, privacy, afwisseling of tijd voor jezelf? Soms is meer rust nodig, soms juist meer prikkeling en erotisch spel. Wat voor de één prettig is, hoeft voor de ander niet hetzelfde te zijn.

Mental load en moeite om in het hier en nu te zijn

Mental load is het voortdurende denkwerk rond wat er moet gebeuren: afspraken onthouden, plannen, vooruitdenken en zorgen dat anderen niets tekortkomen. Dat werk is niet altijd zichtbaar. Veel vrouwen vertellen mij dat hun hoofd ook tijdens intimiteit doorgaat met lijstjes, verantwoordelijkheden en zorgen. Tijdens de overgang kunnen slaaptekort en concentratieproblemen die belasting extra voelbaar maken.

Dan kan het moeilijk zijn om aandacht te hebben voor aanraking, fantasie en wat het lichaam voelt. De opmerking dat ze gewoon moet ontspannen helpt meestal weinig als de verantwoordelijkheid in haar hoofd blijft zitten. Kijk samen wat werkelijk kan worden overgenomen, uitgesteld of losgelaten. Tijd om van activiteit naar rust over te schakelen kan helpen. Hetzelfde geldt voor jouw eigen volle hoofd: seksuele aandacht vraagt voor jullie allebei om ruimte.

Onderzoek dit voor jullie allebei. Meer moeite doen op de manier die vroeger werkte, hoeft nu niet aan te sluiten. Vraag wat prettig is, let op elkaars reacties en blijf bijsturen. Een lichamelijke reactie vertelt niet automatisch of iemand wil doorgaan. Het helpt wanneer jullie allebei ervaren dat je iets kunt voorstellen, veranderen of stoppen zonder dat het contact meteen verloren gaat.

Neem verantwoordelijkheid voor jullie dagelijkse leven

Kijk samen naar de verdeling van taken, planning en zorg. Wie merkt op wat er moet gebeuren en wie voert het uit? Misschien is die verdeling ooit zo gegroeid en past ze inmiddels niet meer bij wat ieder aankan of wil. Neem verantwoordelijkheid voor je aandeel, ook zonder dat je partner alles hoeft te organiseren.

Een evenwichtiger dagelijks leven kan ruimte geven voor herstel en contact. Het gaat om samen een leven dragen waarin jullie beiden tot je recht komen. Maak daar geen ruilhandel van: huishoudelijk werk schept geen aanspraak op seks. Zorg ook voor je eigen draagkracht, ontspanning en sociale contacten. Als jij meer mogelijkheden hebt om goed voor jezelf te zorgen, hoeft alle steun niet van je partner te komen.

Zorg allebei voor je leefstijl en draagkracht

Leefstijl is belangrijk voor jullie allebei. Goed voor je lichaam en herstel zorgen kan bijdragen aan energie, stemming, gezondheid en de omstandigheden waarin seksualiteit prettig wordt. Het Leefstijlroer van Vereniging Arts en Leefstijl onderscheidt zes gebieden: voeding, bewegen, slaap, ontspanning, verbinding en middelen. Kijk samen wat op dit moment haalbaar is, met kleine stappen die jullie kunnen volhouden.

• Voeding: eet regelmatig en gevarieerd, met veel groenten, fruit, volkorenproducten en peulvruchten. Voldoende eiwit ondersteunt het behoud van spiermassa; denk bijvoorbeeld aan peulvruchten, vis, zuivel of andere passende eiwitbronnen.
• Bewegen: wissel zitten regelmatig af met bewegen. Combineer activiteiten zoals wandelen of fietsen met spierversterkende oefeningen, passend bij gezondheid en belastbaarheid. Spiermassa behouden is voor vrouwen én mannen waardevol.
• Slaap: kijk naar een regelmatig ritme, een rustige en zo nodig koele slaapkamer en voldoende hersteltijd. Nachtzweten en aanhoudende slaapproblemen verdienen ook passende hulp.
• Ontspanning: plan herstelmomenten en onderzoek wat rust geeft, zoals wandelen, muziek, rustige ademhaling of even niets hoeven. Meer inspanning is niet altijd beter als iemand al overbelast is.
• Verbinding: maak tijd voor plezierig contact, vriendschappen en mensen bij wie je jezelf kunt zijn. Jullie hoeven niet alle steun bij elkaar te vinden.
• Middelen: rook niet en kies bij voorkeur voor geen alcohol. Kijk ook naar het effect van drugs en andere middelen op slaap, stemming en seksueel functioneren. Bespreek mogelijke bijwerkingen van medicatie met een arts en verander medicatie niet op eigen initiatief.

Voor mannen verdienen ook de bloedvaten extra aandacht. Een erectie is mede afhankelijk van goede doorbloeding. Veel buikvet, roken, diabetes, hoge bloeddruk en ongunstige cholesterolwaarden kunnen samenhangen met erectieproblemen en hart- en vaatziekten. Een gezonde middelomtrek en behoud van spiermassa zijn daarom zinvoller om na te streven dan alleen een laag getal op de weegschaal. Bespreek risicofactoren of erectieklachten met je huisarts, die zo nodig bloeddruk, bloedsuiker en cholesterol kan beoordelen.

Gebruik leefstijl als iets waarmee jullie elkaar ondersteunen. Ook wie gezond leeft, kan veel overgangsklachten of seksuele problemen hebben. Passende medische zorg en seksuologische begeleiding kunnen daarnaast nodig zijn. Het doel is dat jullie meer draagkracht ervaren, zonder elkaar een ideaal lichaam of perfect dagelijks ritme op te leggen.

Blijf ook geliefden

Vraag waar jullie plezier aan beleven en waardoor je de ander weer als geliefde ziet. Misschien is dat samen koken, wandelen, dansen, een speelse boodschap sturen of elkaar weer bewust aankijken. Soms mis je vooral de aandacht waarmee de ander je vroeger benaderde. Romantiek hoeft geen voorwaarde voor seks te zijn en hoeft er ook niet toe te leiden; het kan op zichzelf prettig zijn.

Soms groeit verlangen tijdens plezierig seksueel contact in plaats van vooraf. Dat kan ruimte geven als je wel nieuwsgierig bent naar aanraking, maar nog geen duidelijke zin voelt. Het betekent niet dat iemand zich over een nee heen moet zetten. Jullie kunnen samen ontdekken hoe contact voelt, zolang ieder vrij blijft om bij te sturen of te stoppen. Ook wanneer het bij zoenen of strelen blijft, kan het een fijne ervaring zijn.

Hoe kun je intimiteit en seks anders vormgeven?

Een bekend heteroseksueel patroon is: zin, zoenen en strelen, penetratie en klaarkomen. Als penetratieseks lastig wordt, kan het voelen alsof niets meer kan. Zeker wanneer jullie nooit veel over seks hebben gepraat, weten jullie misschien niet wat er buiten dat vertrouwde patroon nog aantrekkelijk is. Gelukkig heeft seksualiteit veel meer mogelijkheden en hoef je die niet allemaal vooraf te kennen.

Bespreek welke ervaringen fijn zijn en wat ieder graag zou willen voelen. Misschien wil de één meer erotische aandacht en de ander langer zoenen. Misschien willen jullie aanraken, masseren, met handen of mond vrijen, speeltjes gebruiken of samen masturberen. Je hoeft daarbij niets te bewijzen. Penetratie hoeft geen eindbestemming te zijn en ook een orgasme geen verplicht eindpunt.

Je kunt beginnen bij iets kleins waar jullie allebei naar uitkijken. Vertel elkaar tijdens of na afloop wat prettig was: deze aanraking vond ik fijn, zo wil ik graag langer doorgaan of dit tempo past beter bij mij. Zulke informatie helpt jullie om samen ervaringen op te bouwen die uitnodigen tot een volgende keer.

Bij pijn is het uitgangspunt: stop met dat wat pijn doet en luister naar je lichaam. Een penetratiepauze kan helpen om ruimte te maken voor pijnvrije ervaringen, terwijl de oorzaak wordt onderzocht. Dat geldt ook wanneer penetratie door erectieproblemen een bron van spanning is geworden. Als jullie afspreken dat penetratie voorlopig niet hoeft, kan er meer vrijheid ontstaan om aandacht te hebben voor wat jullie wél prettig vinden.

Je actieve rol zit in initiatief nemen tot overleg, je eigen wensen delen, vragen stellen en onthouden wat prettig is. Misschien vraagt dat meer afstemming dan jullie gewend waren. Dat kan in het begin onwennig zijn, maar het kan ook zorgen voor meer vertrouwen. Je hoeft haar ervaring niet te sturen of haar verlangen te repareren; je kunt wel betrokken zijn bij wat jullie samen beleven.

Als zij meer wil experimenteren dan jij, kun je bijvoorbeeld zeggen: ik wil graag begrijpen wat jou hierin aanspreekt en dit specifieke voorstel past niet bij mij. Zullen we kijken wat ons allebei aanspreekt? Je kunt haar verlangen serieus nemen en tegelijkertijd je eigen grens duidelijk houden. Ook dat is een vorm van liefdevolle afstemming.

Wat kan ik als seksuoloog NVVS voor jullie betekenen?

In mijn praktijk kunnen we onderzoeken wat er allemaal speelt. Hoe was en is jullie seksuele relatie, wat is er veranderd en welke invloed hebben jullie reacties op elkaar? We kijken naar lichaam, gedachten, gevoelens, leefstijl, omstandigheden en eerdere ervaringen van jullie beiden. Zo wordt vaak duidelijker waarom jullie vastlopen en waar mogelijkheden liggen om iets te veranderen.

Je hoeft tijdens een eerste gesprek niet meteen de juiste woorden te vinden. Je kan vertellen dat je gefrustreerd bent, haar mist, je onzeker voelt of niet meer weet hoe je haar kunt bereiken. En zij kan vertellen wat er bij haar leeft.

Ik kan jullie helpen om seksuele klachten te begrijpen, actief te luisteren, patronen te herkennen en wensen en grenzen duidelijker uit te spreken. Ook kan ik uitleg geven over opwinding, stimulerende factoren en remmende factoren. Soms geeft kennis al veel opluchting: je begrijpt dan beter wat er gebeurt en hoeft niet alles als een persoonlijk tekort of een afwijzing te beleven. Jullie zullen ontdekken dat jullie niet de enige zijn die hiermee worstelen.

Vanuit dat begrip kunnen we zoeken naar concrete stappen die bij jullie passen. Dat kan bijvoorbeeld gaan over anders met elkaar praten, meer aandacht voor de relatie of erotiek, een prettiger manier van aanraken of minder spanning tijdens het vrijen. Door mijn jarenlange ervaring met dit thema kan ik helpen om mogelijkheden te zien die voor jullie zelf nog niet zichtbaar waren.

Het helpt vaak wanneer jullie samen komen, omdat ik dan beide verhalen hoor en jullie onderlinge patroon beter kan begrijpen. Jullie hoeven het vooraf niet met elkaar eens te zijn over wat het probleem is. Juist de verschillen in hoe jullie het beleven, geven waardevolle informatie. Je bent ook alleen welkom als je eerst ruimte wilt voor je eigen vragen of als je partner nog niet mee wil komen.

Het begin van het einde of een nieuwe start?

De overgang is vaak ook een overgang naar een nieuwe seksuele levensfase. Het vertrouwde kan veranderen en dat kan verdriet geven, ook als er tegelijkertijd nieuwe mogelijkheden ontstaan. Jullie kunnen tijd nemen om te wennen aan wat anders is en nieuwsgierig worden naar wat nog ontdekt kan worden.

Soms wordt seksualiteit rustiger en intiemer. Soms juist speelser of gevarieerder. Misschien durven jullie voor het eerst duidelijk te zeggen wat je lekker vindt of ontdek je dat je elkaar nog steeds kunt verrassen. Ik zie veel mogelijkheden voor verandering, ook bij stellen die al lang vastlopen.

Winst kan zitten in meer seksueel plezier, maar ook in minder pijn, meer vertrouwen, je weer gewenst voelen of eindelijk een gesprek kunnen voeren waarin je elkaar begrijpt. Samen kunnen we onderzoeken waar voor jullie winst te behalen valt. Jullie hoeven daarbij niet terug naar vroeger; jullie kunnen ontdekken wat nu past en wat nu goed voelt.

Wil je daar hulp bij? Maak een afspraak met mij, seksuoloog NVVS Astrid Kremers. Met ruim dertig jaar ervaring in de GGZ en ziekenhuizen en twintig jaar werkervaring als seksuoloog help ik je graag verder. Je bent alleen of samen welkom in Utrecht of Haarlem, via videobellen of telefonisch. Er is geen wachtlijst en je hebt geen verwijzing nodig. Je hoeft niet te wachten tot de afstand groter wordt; ook als je vooral vragen hebt, kun je bij mij terecht.

Maak een afspraak met seksuoloog NVVS Astrid Kremers

Veelgestelde vragen

Waar kan ik verder lezen over overgang, relatie en seksualiteit?

In mijn gratis kennisbank vind je meer uitleg over de onderwerpen uit dit artikel:

• Seks tijdens de overgang
• Overgang en scheiding: bestaat een meno-divorce echt?
• De overgang, menopauze en hormoonsuppletietherapie
• GSM: genitourinair syndroom van de menopauze
• Een compassievolle brief aan alle 50+ heteroseksuele stellen
• De seksuele veranderingen in de midlifecrisis en penopauze
• Actief luisteren: de sleutel tot echte verbinding
• Laten we het omdraaien: geen zin in seks als signaal
• Seksuele problemen? Denk aan stress als oorzaak
• Andere seksuele interesses en meer seksueel verlangen tijdens de overgang
• Pijn bij het vrijen en vaginisme: oorzaken, uitleg en hulp
• Ik hou van mijn man, maar wil geen seks: wat moet ik doen?
• Verschil in verlangen: bijna ieder stel herkent het
• Seksualiteit en leefstijl: waarom sterke draagkracht verschil maakt
• Erectie en leefstijl: waarom je penis de antenne van je hart is
• Ik heb gewoon zin in seks, maar mijn partner niet

Over de auteur

Astrid Kremers is geregistreerd seksuoloog NVVS en de expert op het gebied van liefde, lust en leefstijl. Al meer dan twintig jaar begeleidt zij vrouwen, mannen en stellen met vragen over seksualiteit, intimiteit en relaties. Zij is de seksuoloog van onder andere Vrouwenindeovergang.nl en werkt nauw samen met overgangsartsen, gynaecologen, huisartsen en andere zorgprofessionals. Daarnaast geeft zij onderwijs, is zij mediawoordvoerder en auteur van het boek ‘Aandacht voor Seks’. In haar praktijk in Utrecht en Haarlem en online helpt zij mensen om weer met meer vertrouwen, ontspanning en plezier te genieten van intimiteit en seksualiteit.