Wat is lust? Waarom lust zoveel meer is dan zin in seks

Afgelopen zaterdag verscheen in Trouw een uitgebreid artikel over lust. Voor dat artikel werd ik als seksuoloog NVVS geïnterviewd over ‘Wat is lust’.

Het is een vraag die veel mensen bezighoudt, ook al spreken we er lang niet altijd open over. Wellicht herken je dat. Misschien vraag je je af waarom je vroeger zoveel meer zin had in seks dan nu. Waarom je partner meer of juist minder verlangt dan jij. Waarom je lichaam soms anders reageert dan je zou willen. Of waarom lust in de ene periode van je leven vanzelfsprekend lijkt, terwijl zij in een andere periode nauwelijks voelbaar is.

Na meer dan twintig jaar als seksuoloog en duizenden gesprekken met cliënten vermoed ik dat bijna veel mensen met vragen over lust worstelten. Jong of oud, single of in een relatie, hetero, homoseksueel, biseksueel of queer. Lust laat zich niet vangen in simpele verklaringen. Lust verandert gedurende het leven en wordt beïnvloed door je lichaam, je brein, je relatie, je gezondheid, je leefstijl, eerdere ervaringen, seksuele stimulatie en de omstandigheden waarin je leeft.

Juist daarom vind ik het zo belangrijk om uitgebreid naar lust te kijken. Niet als iets wat je hebt of niet hebt. Niet als een prestatie of een karaktereigenschap. En zeker niet als iets waarvoor je je hoeft te schamen. Lust is veel rijker, veelzijdiger en menselijker dan dat.

In dit artikel neem ik je mee in de moderne wetenschap over lust én in wat ik daar dagelijks van terugzie in mijn praktijk. Want hoe beter je begrijpt hoe lust werkt, hoe minder snel je jezelf of je partner veroordeelt. Daardoor ontstaat vaak ruimte voor nieuwsgierigheid, verbinding en seksueel plezier.

Wat is lust?

Dat lijkt misschien een eenvoudige vraag, maar hoe langer ik erover nadenkt, hoe ingewikkelder het antwoord wordt. Veel mensen denken bij lust direct libido. Alsof het iets is dat je simpelweg hebt of niet hebt. Alsof de één nu eenmaal een een hoger libido dan de ander. Ik weet nu dat de werkelijkheid veel genuanceerder is.

Zelden komt iemand mijn praktijk binnen met de woorden: “Astrid, ik heb een probleem met lust.” Mensen vertellen mij een ander verhaal. Ze zeggen dat ze zichzelf zijn kwijtgeraakt. Dat ze hun partner teleurstellen. Dat seks voelt als een verplichting. Dat ze wel willen willen, maar het niet voelen. Of juist dat ze voortdurend verlangen naar seks en niet begrijpen waarom hun partner dat niet doet.

Voor mij is lust een lichamelijk én psychisch verlangen naar seksuele, sensuele of erotische ervaringen dat ontstaat wanneer lichaam, brein, emoties, relatie en context op elkaar afgestemd raken én er adequate seksuele prikkels aanwezig zijn die als veilig, plezierig en opwindend worden ervaren. Dat klinkt misschien ingewikkeld, maar het is menselijker dan het lijkt.

Lust is niet iets waar je je voor hoeft te schamen. Ook niet iets wat je kunt afdwingen of waar je harder je best voor moet doen. Lust ontstaat makkelijker wanneer mensen zich veilig voelen, zich ontspannen voelen, zichzelf mogen zijn, positieve ervaringen opdoen en zich open kunnen stellen voor wat er in henzelf én tussen hen en een ander gebeurt. Wanneer lust verdwijnt, betekent dat daarom lang niet altijd dat er iets kapot is. Veel vaker is het een uitnodiging om met nieuwsgierigheid te onderzoeken wat jouw rempedaal indrukt, wat jouw gaspedaal juist activeert en hoe je weer ruimte kunt maken voor plezier, verbinding en seksualiteit die echt bij jou past.

Lust is een verhaal over mens-zijn

Als maatschappij hebben we lust eeuwenlang met wantrouwen bekeken. Soms werd zij gezien als zondig, als gevaarlijk of iets waar je vooral controle over moest houden. De moderne seksuologie laat een ander beeld zien. Lust is geen vijand van liefde, geen bewijs van oppervlakkigheid en ook niet alleen een lichamelijke impuls.

Lust is een menselijk vermogen dat ontstaat wanneer lichaam, brein, emoties, relatie, context én adequate seksuele prikkels op elkaar afgestemd raken. Lust groeit wanneer mensen zich veilig voelen, positieve ervaringen opdoen, zichzelf mogen zijn en zich verbonden voelen met de ander én met zichzelf.

Mensen verlangen zelden hun hele leven alleen naar de seksuele handeling. De meeste mensen verlangen ook naar verbinding, nieuwsgierigheid, plezier, vrijheid, ontspanning en naar gezien worden. En uiteindelijk misschien wel naar het gevoel werkelijk te leven. Juist daarom gaat lust nooit alleen over seksualiteit, het gaat ook over levensenergie.

Lust is geen karaktereigenschap

Veel mensen denken vaak dat lust een vaste eigenschap is. Vaak hoor ik mensen zeggen dat ze wel of geen libido hebben. Of dat je iemand bent met veel of weinig lust. Alsof het een persoonlijkheidskenmerk is dat je de rest van je leven met je meedraagt. Maar zo is het niet.

Lust is geen knop die bij de één permanent aanstaat en bij de ander permanent uit. Lust is ook geen karaktereigenschap en al helemaal geen moreel oordeel. Je bent geen betere partner wanneer je veel lust ervaart en ook geen slechter mens wanneer je verlangen minder is dan de lust van je partner. Lust is een dynamisch proces dat voortdurend verandert onder invloed van alles wat er in en om ons heen gebeurt.

Wanneer iemand keer op keer ervaart dat seksualiteit ontspanning, plezier, verbinding en genot oplevert, groeit meestal ook de nieuwsgierigheid naar een volgende seksuele ontmoeting. Wanneer seksualiteit daarentegen gepaard gaat met pijn, prestatiedruk, frustratie, afwijzing of het gevoel steeds tekort te schieten, zal het brein juist voorzichtiger worden. Dat is geen gebrek aan liefde en ook geen gebrek aan inzet. Het is een heel begrijpelijke reactie van een lichaam dat probeert ons te beschermen.

Lust ontstaat nooit in een vacuüm

Hoogleraar Ellen Laan omschreef goede seks ooit als “met genegenheid gedeeld genot onder gelijken.” Die uitspraak raakt voor mij de kern van waar lust werkelijk over gaat. Lust ontstaat wanneer verschillende puzzelstukjes in elkaar vallen. Het lichaam is op dat moment ontvankelijk voor seksuele prikkels, terwijl het brein diezelfde prikkels als veilig, plezierig en betekenisvol beoordeelt. Emoties spelen een rol, net als de kwaliteit van de relatie, eerdere ervaringen, lichamelijke gezondheid, leefstijl en de verwachtingen die iemand heeft over wat er gaat gebeuren.

Wanneer lust afneemt, betekent dat niet dat er iets mis is met de persoon of de relatie. Veel vaker is het een signaal dat één of meerdere voorwaarden waaronder lust kan ontstaan onder druk zijn komen te staan. Misschien is er veel stress. Of speelt pijn tijdens het vrijen een rol. Wellicht heeft iemand al lange tijd slecht geslapen of zorgen over werk, gezondheid of kinderen. Soms zijn partners elkaar onderweg een beetje kwijtgeraakt. Of misschien is seksualiteit zo beladen geworden door teleurstellingen en prestatiedruk dat het verlangen langzaam is verdwenen.

In mijn praktijk zie ik daarom zelden één oorzaak. Vrijwel altijd gaat het om een samenspel van lichamelijke, psychologische, relationele en maatschappelijke factoren. Juist dat maakt seksuologie zo’n mooi vak. Achter de klacht “ik heb geen zin meer” schuilt vaak een veel rijker verhaal.

Waarom de één direct zin heeft en de ander niet

Misschien herken je dit wel. Je partner legt een hand op je been, kijkt je liefdevol aan of begint je te zoenen. De één voelt vrijwel direct nieuwsgierigheid, opwinding of verlangen ontstaan. De ander denkt vooral aan de volle wasmand, de presentatie van morgen, de kinderen die misschien ieder moment wakker worden of aan de pijn die de vorige keer ontstond tijdens het vrijen.

Van buiten lijkt het alsof de één ‘meer zin in seks’ heeft dan de ander. In werkelijkheid gebeurt er onder de oppervlakte veel meer. Ons brein stelt namelijk voortdurend één belangrijke vraag: Is dit een goed moment? Niet alleen: vind ik mijn partner aantrekkelijk? Maar ook: Ben ik ontspannen? Voel ik me veilig? Verwacht ik dat dit plezierig zal zijn? Kan ik mezelf zijn? Voel ik verbinding? Heb ik energie? Is mijn lichaam er klaar voor? Pas wanneer het antwoord op veel van die vragen positief is, krijgt lust de ruimte om te groeien. Dat is precies waarom seksuele problemen zo zelden één oorzaak hebben.

Het rem- en gaspedaal van lust

Toen de seksuologen Erick Janssen en John Bancroft het Dual Control Model ontwikkelden, veranderde dat voorgoed hoe we naar seksuele opwinding en verlangen kijken. In mijn praktijk gebruik ik dit model bijna dagelijks, omdat het voor veel mensen een enorme opluchting is. Het laat zien dat lust niet simpelweg ontstaat doordat iemand voldoende seksuele prikkels krijgt. Lust ontstaat wanneer twee systemen voortdurend met elkaar samenwerken.

Aan de ene kant hebben we een gaspedaal. Dat reageert op alles wat seksueel aantrekkelijk, spannend, veilig of plezierig is. Denk aan een liefdevolle aanraking, een verlangende blik, een fantasie, een fijne geur, een ontspannen avond samen of het gevoel werkelijk gezien te worden.

Tegelijkertijd beschikt ieder mens over een rempedaal. Dat reageert op signalen die het brein interpreteert als onveilig, belastend of ongewenst. Stress, vermoeidheid, pijn, schaamte, prestatiedruk, relatieproblemen, negatieve seksuele ervaringen, hormonale veranderingen of zorgen over het lichaam kunnen die rem activeren.

Wat veel mensen niet weten, is dat beide systemen tegelijkertijd actief zijn. Je kunt je partner ontzettend aantrekkelijk vinden en tóch geen lust ervaren, omdat het rempedaal op dat moment harder wordt ingedrukt dan het gaspedaal. Juist dat inzicht haalt veel schuldgevoel weg. Het betekent namelijk dat verlangen niet alleen afhangt van liefde of aantrekkingskracht, maar van de totale context waarin seksualiteit plaatsvindt.

Lust in de context 

Seksuele opwinding staat niet los van de context waarin seks plaatsvindt. Respect, autonomie, ontspanning, gelijkwaardigheid en wederzijds verlangen zijn belangrijke bouwstenen van seksuele gezondheid.

Daarnaast spelen verwachtingen een veel grotere rol dan de meeste mensen denken. We krijgen meestal zin in activiteiten waarvan we verwachten dat ze plezierig zullen zijn. Dat geldt ook voor seksualiteit. Wanneer eerdere seksuele ervaringen gepaard gingen met plezier, ontspanning, verbinding of positieve verrassingen, groeit vaak ook de nieuwsgierigheid naar een volgende ontmoeting. Andersom kunnen pijn, teleurstelling, faalangst, prestatiedruk, frustratie of afwijzing ervoor zorgen dat het verlangen langzaam afneemt.

Lust ontstaat dus niet alleen door seksuele prikkels. Dat verklaart ook waarom twee mensen in exact dezelfde situatie totaal verschillend kunnen reageren. Wat voor de één een krachtige seksuele prikkel is, doet de ander misschien helemaal niets. Lust is contextafhankelijk. Dat verklaart waarom dezelfde persoon op de ene dag veel verlangen kan ervaren en op een andere dag nauwelijks. Lust is geen vaste eigenschap, maar een dynamisch proces dat voortdurend verandert.

Liefde en lust: tegenpolen of bondgenoten?

Tijdens interviews over lust krijg ik vaak de vraag: Staan liefde en lust eigenlijk niet tegenover elkaar? Die gedachte is niet zo vreemd. Relatietherapeut Esther Perel beschrijft al jarenlang hoe verlangen soms wordt gevoed door verschil, autonomie, spanning en een zekere mate van afstand. Juist wanneer partners volledig met elkaar versmelten, alle rollen van het dagelijks leven samen dragen en vooral functioneren als ouders, collega’s en organisatoren van het gezinsleven, kan de erotische spanning afnemen. Dat herkennen veel stellen. Niet omdat zij niet meer van elkaar houden, maar omdat het dagelijkse leven weinig ruimte laat voor nieuwsgierigheid, speelsheid en verrassing.

Toch kijk ik daar als seksuoloog ook vanuit een ander perspectief naar. Binnen Emotionally Focused Therapy (EFT), een relatietherapie die sterk is gebaseerd op de wetenschap van hechting, zien we liefde en lust juist niet als elkaars tegenpolen. Een veilige emotionele verbinding vormt voor veel mensen geen bedreiging voor erotiek, maar juist de voedingsbodem ervan. 

Veiligheid betekent daarbij niet voorspelbaarheid of saaiheid. Integendeel. Juist wanneer mensen zich veilig voelen, durven zij vaak meer te experimenteren, zich kwetsbaar op te stellen en zich volledig over te geven aan erotisch spel. Wanneer partners zich gezien, gewaardeerd en emotioneel veilig voelen, ontstaat er vaak meer ruimte om zich ook seksueel open te stellen. Veiligheid maakt overgave mogelijk. En juist overgave is één van de belangrijkste ingrediënten van plezierige seksualiteit.

Dat betekent overigens niet dat veiligheid alleen voldoende is. Ook binnen een liefdevolle relatie heeft lust voeding nodig. Nieuwsgierigheid, speelsheid, avontuur, flirten, elkaar blijven verrassen, tijd maken voor elkaar en nieuwe seksuele prikkels.

Esther Perel en EFT

De inzichten van Esther Perel en EFT overlappen elkaar veel meer dan misschien vaak wordt gedacht. Beiden benadrukken dat erotiek niet vanzelfsprekend blijft bestaan. Zij vraagt aandacht, nieuwsgierigheid en ruimte om elkaar steeds opnieuw te ontdekken. Soms denken mensen dat er iets mis is met hun relatie omdat de vanzelfsprekende hartstocht van het begin is veranderd.

De meest bevredigende seksualiteit ontstaat daarom niet door voortdurend op zoek te gaan naar méér spanning of juist alleen maar naar méér veiligheid. Zij ontstaat wanneer spanning en veiligheid elkaar worden gecombineerd. Wanneer partners zich veilig genoeg voelen om zich kwetsbaar op te stellen én vrij genoeg om nieuwsgierig, speels en erotisch te blijven.

Lust en vrijheid

Als je sociale media opent, lijkt het soms alsof seksualiteit overal aanwezig is. Datingapps, online porno, podcasts, televisieprogramma’s, erotische festivals en parenclubs geven de indruk dat we in een tijd leven waarin alles bespreekbaar is. Toch is dat maar een deel van het verhaal.

In mijn praktijk hoor ik zelden mensen zeggen dat ze té veel seksuele vrijheid ervaren. Veel vaker hoor ik uitspraken als: “Ik weet eigenlijk niet wat ik zelf wil.” Of: “Ik durf het niet aan mijn partner te vertellen.” Sommigen schamen zich voor hun fantasieën. Anderen voelen zich schuldig omdat zij minder verlangen ervaren dan hun partner. Weer anderen denken dat er iets mis is met hun lichaam omdat seksualiteit niet meer vanzelf gaat.

Dat laat zien dat zichtbaarheid iets anders is dan vrijheid. Je kunt in een maatschappij leven waarin seksualiteit overal zichtbaar is en je tegelijkertijd diep onzeker voelen over je eigen verlangens. Vrijheid gaat namelijk niet alleen over wat mag. Vrijheid gaat ook over het gevoel dat je jezelf mag zijn, zonder angst voor afwijzing, schaamte of veroordeling.

Dat zie ik bijvoorbeeld ook terug bij mensen uit de lhbtiq+-gemeenschap. Hoewel er de afgelopen decennia veel is veranderd, vertellen cliënten mij nog regelmatig dat zij zich binnen hun eigen vriendenkring veilig voelen, maar daarbuiten voortdurend alert zijn op reacties van anderen. Sommigen vermijden het om hand in hand over straat te lopen. Niet omdat zij dat niet zouden willen, maar omdat zij bang zijn voor vervelende opmerkingen of zelfs geweld. Dat raakt mij iedere keer opnieuw.

De Monitor Seksuele Gezondheid van Rutgers laat zien dat die gevoelens helaas niet uit de lucht komen vallen. Hoewel de acceptatie is toegenomen, krijgen veel lhb-personen nog steeds te maken met uitschelden, pesten of bedreiging vanwege hun seksuele oriëntatie. Dat laat zien dat wettelijke vrijheid niet automatisch betekent dat mensen zich ook werkelijk vrij voelen.

Lust gaat ook over levenslust

Vaak hoor ik mijn cliënten zeggen: “Ik voel me niet meer mezelf.” “Ik leef op de automatische piloot.” “Ik ben alleen nog maar aan het zorgen.” “Ik ben onderweg ergens mezelf kwijtgeraakt.”
Natuurlijk gaat het in mijn seksuologiepraktijk vaak ook over seksualiteit. Maar onder de seksuele hulpvraag ligt meestal iets anders. Het verlangen om weer nieuwsgierig te zijn, je levendig te voelen en om te spelen.

Misschien is dat ook de reden waarom vreemdgaan zo vaak gebeurt. In het publieke debat wordt een affaire vaak uitsluitend afkeurend uitgelegd als seksuele lust. In mijn praktijk blijkt de werkelijkheid meestal veel genuanceerder. Mensen vertellen mij niet alleen dat zij verliefd werden op iemand anders. Zij vertellen dat zij zich weer energiek voelden, lachten, zich aantrekkelijk voelden en weer nieuwsgierig werden naar het leven. Dat betekent niet dat vreemdgaan goed te praten is. Een affaire kan namelijk veel pijn veroorzaken en het vertrouwen diep beschadigen.

Maar wanneer we alleen kijken naar de seksuele handeling, missen we vaak de belangrijkste vraag. Welk kant van zichzelf werd gemist? Wat was de voedingsbodem waardoor dit is ontstaan? Juist daarom zie ik lust niet alleen als seksueel verlangen maar ook gaat het over levenslust, over vitaliteit en over verbinding.

Consent: een vriend van lust, geen vijand

De afgelopen jaren is consent een veelbesproken onderwerp geworden. Soms hoor ik mensen zeggen dat al dat praten over grenzen en toestemming de spontaniteit uit seks haalt. Dat herken ik eerlijk gezegd niet. Consent wordt pas een belemmering wanneer we het reduceren tot een juridisch vinkje of een ongemakkelijke checklist. Goede consent is veel meer dan dat. Het is een voortdurende vorm van sensitief afstemmen. Kijken naar elkaar. Voelen wat er gebeurt. Nieuwsgierig blijven naar jezelf én naar de ander.

Binnen de seksuologie spreken we vaak over sensitieve afstemming. Niet alleen luisteren naar woorden, maar ook naar lichaamstaal, gezichtsuitdrukking, spanning, ontspanning en emoties. Consent is daarom geen eenmalige vraag vooraf, maar een dynamisch proces dat de hele vrijpartij doorgaat.

Juist daardoor kan consent erotisch zijn. Een fluisterende vraag, een vragende blik of een hand die even wacht tot de ander zichtbaar ontspant, kan veel opwindender zijn dan stilzwijgende aannames. Goede seksuele communicatie hoeft de lust niet te verstoren. Consent kan juist veiligheid creëren, waardoor mensen zich meer durven over te geven.

Dat zie ik ook terug in mijn praktijk. Stellen die leren om open over hun verlangens, grenzen en behoeften te praten, ervaren vaak niet minder erotiek, maar juist meer. Er ontstaat minder onzekerheid, minder prestatiedruk en meer ruimte om samen te ontdekken wat voor beiden prettig voelt.

Waarom lust zo kwetsbaar is

Wanneer we iemand toelaten in onze seksualiteit, laten we ook iets van onszelf zien. We laten ons lichaam zien. Onze verlangens, onzekerheden, fantasieën en kwetsbaarheid. Dat maakt seksualiteit mooi, maar soms ook spannend. Veel seksuele problemen gaan daarom uiteindelijk niet alleen over seks. Ze gaan ook over de vraag of je jezelf mag laten zien, of je mag verlangen of je grenzen mag aangeven en verleggen, of je ruimte mag innemen, of je zelfliefde voelt en of je erop vertrouwt dat de ander jou blijft accepteren wanneer je eerlijk bent over wat je voelt.

Juist daarom zie ik seksuele problemen bijna nooit als losse klachten. Erectieproblemen, orgasmeproblemen, pijn bij het vrijen, verschil in verlangen of moeite met opwinding vertellen vaak een veel groter verhaal over iemands leven, gezondheid, relatie en zelfbeeld.

Wat geef ik mensen mee over lust?

Ga niet harder je best doen, ga niet nog meer presteren en veroordeel jezelf niet wanneer verlangen tijdelijk verandert. Maar blijf oprecht nieuwsgierig. Vraag jezelf af welke factoren jouw rempedaal indrukken en welke jouw gaspedaal juist activeren. Neem eigenaarschap over wat jij nodig hebt en wees tegelijkertijd oprecht nieuwsgierig naar de binnenwereld van je partner.

Goede seksualiteit ontstaat zelden doordat twee mensen precies hetzelfde verlangen hebben. Zij ontstaat veel vaker doordat partners bereid zijn om elkaar werkelijk te leren begrijpen. Wanneer lust afwezig is, betekent dat niet automatisch dat er iets kapot is. Vaak is het een signaal. Een uitnodiging om met aandacht te onderzoeken welke remmende factoren aanwezig zijn en welke stimulerende factoren meer ruimte mogen krijgen.

Mensen hoeven daar gelukkig niet alleen mee te blijven worstelen. Seksuele problemen zijn vaak goed te behandelen. Juist omdat verlangen zo sterk samenhangt met lichamelijke gezondheid, emoties, relatiekwaliteit, leefstijl en verwachtingen, is er vaak meer mogelijk dan mensen denken.

In mijn praktijk zie ik regelmatig dat een paar gesprekken al voldoende zijn om mensen opnieuw inzicht, vertrouwen en perspectief te geven. Soms is een uitgebreider behandeltraject passend. Iedere situatie is anders en vraagt om maatwerk.

Wanneer professionele hulp verstandig is

Herken je jezelf in dit artikel en ervaar je problemen met lust? Blijf er dan niet alleen mee rondlopen. Seksuele problemen zijn vaak veel beter behandelbaar dan mensen denken. Samen kunnen we onderzoeken welke factoren jouw rem- en gaspedaal beïnvloeden en hoe er weer ruimte kan ontstaan voor plezier, verbinding en een seksleven dat past bij wie jij bent.

Blijf je langdurig worstelen met weinig of geen verlangen, verschil in verlangen binnen je relatie, erectieproblemen, orgasmeproblemen, pijn bij het vrijen of andere seksuele vragen? Dan kan professionele begeleiding helpen.

Als geregistreerd seksuoloog NVVS begeleid ik dagelijks volwassenen en stellen met uiteenlopende seksuele problemen. Samen onderzoeken we welke factoren jouw rem- en gaspedaal beïnvloeden, hoe je seksualiteit weer beter kunt laten aansluiten bij wie jij bent en hoe er opnieuw ruimte kan ontstaan voor plezier, verbinding en seksuele gezondheid.

Je bent welkom in mijn praktijk in Utrecht of Haarlem, maar ook voor consulten via videobellen of telefoon. Een verwijzing is niet nodig en er is geen wachtlijst.

Dit artikel is gebaseerd op meer dan twintig jaar praktijkervaring als seksuoloog, mijn post master opleiding als seksuoloog NVVS, aangevuld met wetenschappelijke inzichten uit onder andere het Dual Control Model van Janssen & Bancroft, het werk van Ellen Laan, Sue Johnson, Esther Perel en de Monitor Seksuele Gezondheid van Rutgers.

Veelgestelde vragen (FAQ)

Lees ook

•    Wat is het rem- en gaspedaal van seksuele opwinding?
•    Het Dual Control Model uitgelegd.
•    Waarom heb ik geen zin in seks?
•    Verschil in verlangen binnen een relatie.
•    EFT en seksualiteit.
•    Vreemdgaan: wat zit er werkelijk achter?
•    Waarom tongzoenen zo belangrijk blijft in een lange relatie.
•    Seksuele biografie: jezelf beter leren begrijpen.